Oturunca artan bel ağrısı neden olur? Disk kaynaklı ağrı, fıtık ve kuyruk sokumu

Kısa yanıt

“Otururken belim ağrıyor, kalkıp yürüyünce rahatlıyorum” cümlesi, hekim için yön gösterici bir ipucudur. Bu ritim sıklıkla ağrının kaynağının omurlar arasındaki disk olabileceğini düşündürür. Oturmak dinlenme gibi görünse de bel için öyle değildir: oturuşta leğen kemiği geriye yatar, belin doğal kavisi düzleşir ve yük disklerin ön kısmına kayar. Yıpranmış, çatlamış ya da fıtıklaşmış bir disk bu yükü ağrı olarak bildirir. Oturmayla kötüleşen ağrının disk dışında da birkaç nedeni vardır: kuyruk sokumu ağrısı (koksidini), sakroiliak eklem ağrısı ve kalça kaynaklı ağrılar. Buna karşılık ayakta durunca ya da yürüyünce artan, oturunca geçen ağrı farklı bir gruba işaret eder: faset eklemler ve dar kanal. Bu ayrımı ayakta durunca artan bel ağrısı yazısında ele aldık.

Otururken belde ne olur?

Oturmanın diske bindirdiği yük, oturuş biçimine göre büyük ölçüde değişir. Omurga üzerinde ölçüm yapan klasik çalışmalar bunu doğrudan göstermiştir. Nachemson, 1960’lı yıllarda bel diskine yerleştirilen basınç ölçerle, oturmada disk içi basıncın dik duruşa göre arttığını bildirdi. Wilke ve arkadaşlarının 1999’da tek bir gönüllünün L4–L5 diskinde 24 saat boyunca sürdürdüğü ölçümler bu tabloyu düzeltti: gevşek, sırtı desteksiz oturuşta basınç ayakta durmaya yakın, hatta biraz düşüktü (0,46’ya karşı 0,50 MPa); oturarak öne tam eğilmekte 0,83 MPa’ya çıktı; sırtüstü yatışta 0,10 MPa ile en düşüktü. Yani diske binen yükü belirgin artıran, oturmanın kendisinden çok öne eğilmektir.

Bu ölçümlerden günlük hayata geçen üç sonuç vardır:

1. Nasıl oturduğunuz, ne kadar oturduğunuz kadar önemlidir. Öne eğilerek uzun süre oturmaktan kaçının; sırtınızı arkalığa yaslamak gövdenin öne eğilmesini önler.
2. Uzun süre aynı pozisyonda kalmamak gerekir. Disk damar içermez; besinlerini komşu omurların uç plaklarından yayılımla alır ve yüklenip boşalmak bu alışverişe katkıda bulunur. Uzun süre hareketsiz kalmak bu katkıyı azaltır.
3. Yumuşak, çökmüş kanepe ve bel desteği olmayan koltuklar belin kavisini düzleştirip leğen kemiğini geriye yatırarak ağrıyı artırabilir.

Disk kaynaklı (diskojenik) ağrı nedir?

Disk kaynaklı ağrı, diskin dış halkasındaki (anulus) çatlakların ve buraya uzanan sinir uçlarının uyarılmasıyla oluşan, bele yerleşik ağrıdır. Adams ve Roughley tarafından yapılan derlemeye göre disk yaşlandıkça çekirdeği su kaybeder, yükü taşıma biçimi değişir ve dış halkada yırtıklar gelişir; bu yırtıklar iltihap aracı maddelerle duyarlı hale gelir. Ağrı diskin kendisinden gelir; bacağa yayılan sinir baskısı ağrısından (siyatik) farklıdır.

Disk kaynaklı ağrının tipik özellikleri şunlardır:

• Belin ortasında, kuşak tarzında, bazen kalçalara yayılan derin ağrı.
• Oturma, öne eğilme, öksürme-ıkınma ve sabah ilk hareketlerle artış.
• Yürüme ve ayakta durmayla hafifleme; yatınca rahatlama.
• Uzun oturuştan sonra kalkarken “açılması” birkaç saniye süren tutukluk.
• Bacakta uyuşma ya da güçsüzlük genellikle yok.

Bu tablo dejeneratif disk hastalığı başlığı altında ele alınır. MR’da görülen “disk dejenerasyonu” ya da “kara disk” bulgusunun tek başına bir anlamı olmadığını eklemek gerekir: Brinjikji ve arkadaşlarının sistematik derlemesine göre ağrısız kişilerin önemli bir kısmında da aynı bulgular vardır ve sıklıkları yaşla artar (ağrısız insanlarda MR bulguları). Bu belirtiler bir yön gösterir, kesin tanı koydurmaz; bel ağrılarının çoğunda ağrının tek bir yapıdan geldiği kesin gösterilemez ve ilk basamak tedavi kaynaktan bağımsız olarak büyük ölçüde aynıdır.

Bel fıtığı oturunca neden daha çok ağrıtır?

Çünkü oturuşta artan disk içi basınç, fıtıklaşmış disk parçasını sinir köküne doğru biraz daha iter. Deyo ve Mirza tarafından yapılan derlemeye göre bel fıtığında bacağa yayılan ağrı tipik olarak oturma, öne eğilme ve öksürme-ıkınma ile artar; yürüme ve yatışla hafifler. Bu, yalnızca bele yerleşik disk ağrısından ayıran noktadır: fıtıkta ağrı dizin altına, bazen ayağa kadar iner ve uyuşma, karıncalanma ya da güçsüzlük eşlik edebilir. Araba sürerken ya da uzun toplantıda bacağa “elektrik gibi” inen ağrı, fıtık için tipik bir öyküdür. Ayrıntı için bel fıtığı ve siyatik ağrısı nasıl geçer?.

Bel ağrısıyla birlikte (bacak ağrısı olsun ya da olmasın) idrar yapamama ya da kaçırma, dışkı kontrolünde değişiklik, kasıkta ya da oturma bölgesinde uyuşma, iki bacağa birden yayılan ağrı ya da bacakta hızla ilerleyen güçsüzlük varsa beklemeden aynı gün acil servise başvurun; bu tablo kauda ekina sendromu olabilir. Ayrıntı: ne zaman acile başvurmalı?

Kuyruk sokumu ağrısı (koksidini) nasıl ayrılır?

Koksidini, ağrının tam kuyruk sokumu kemiği üzerinde yerleşmesi ve oturmanın ilk anından itibaren başlamasıyla ayrılır. Foye tarafından yapılan derlemeye göre en belirleyici özellik, oturmaktan kalkarken ağrının keskinleşmesidir; sert zeminde oturmak dayanılmaz olurken öne eğilerek ağırlığı uyluklara vermek rahatlatır. Nedenleri arasında düşme, doğum, uzun süre sert yüzeyde oturma ve hızlı kilo kaybı sayılır. Disk ağrısından farkı, belin ortasının değil en altının, kemiğin kendisinin ağrımasıdır ve öne eğilmek ağrıyı azaltır, artırmaz. Ayrıntı için kuyruk sokumu ağrısı.

Sakroiliak eklem ağrısı oturunca artar mı?

Evet, özellikle tek tarafa yüklenerek ya da bağdaş kurarak oturmak sakroiliak eklemi zorlar. Bu ağrı belin ortasında değil, tek taraflı olarak kalça çukurunun üstünde, “arka cepte” hissedilir; oturmaktan kalkarken, merdiven çıkarken ve arabadan inerken ilk adımda batar. Gebelik sonrası, düşme ve bacak boyu farkı zemin hazırlar. Disk ağrısından farkı tek taraflı oluşu ve öne eğilmeden çok tek bacağa yük vermeyle artmasıdır. Ayrıntı için sakroiliak eklem ağrısı ve bel-kalça ayrımı için kalça ağrısı mı, bel mi?.

Ayakta durunca artan ağrıdan farkı nedir?

İki ritim iki ayrı yapıya işaret eder:

Kuyruk sokumu ağrısı bu tablonun istisnasıdır: bu ağrıda tersine öne eğilmek rahatlatır, geriye yaslanarak oturmak artırır. Bu bir kural değil eğilimdir; aynı kişide iki mekanizma bir arada bulunabilir. Ayakta durma ağrısının ayrıntısı ayakta durunca artan bel ağrısı yazısında.

Oturunca artan bel ağrısında ne yapmalı?

İlk hedef diske binen yükü azaltmak ve hareketi geri kazanmaktır. NICE rehberi (NG59) bel ağrısında aktif kalmayı, egzersizi ve kişinin kendi yönetimini ilk basamak olarak önerir; rutin görüntüleme önerilmez, elle tedavi ancak egzersizle birlikte bir programın parçası olarak düşünülür.

Oturuşu düzenleyin

• Sırtınızı yaslayın; bel boşluğuna küçük bir destek (rulo havlu ya da bel yastığı) koyun.
• Kalçalar dizlerden biraz yüksekte olsun; koltuk derinliği uyluğu desteklesin ama diz arkasına baskı yapmasın.
• Ekranı göz hizasına getirin; öne uzanarak çalışmak gövdeyi öne eğer ve disk yükünü artırır.
• Yumuşak kanepe ve çökmüş araba koltuğundan uzak durun; araba koltuğunda bel desteğini kullanın. Uzun yolda koltuk ayarı ve mola düzeni için araba kullanırken bel ve boyun sağlığı yazısına bakın.
• Arka cebinizde cüzdanla oturmayın; leğen kemiğini tek tarafa yatırır.

Çalışma alanının ayrıntılı düzeni için masa başında boyun ve bel sağlığı ve evden çalışanlar için rehber.

Mola düzeni kurun

• 30–45 dakikada bir kalkın; iki dakika yürümek ya da ayakta durmak yeterlidir.
• Kalkınca ellerinizi bele koyup 5–10 kez hafifçe geriye doğru esneyin; bu hareket ağrıyı artırıyor ya da bacağa yayıyorsa yapmayın.
• Telefon görüşmelerini ayakta yapın; yükseltilebilir masa varsa gün içinde oturma-ayakta durma arasında geçiş yapın.

Egzersiz yapın

• Gövde ve kalça kaslarını çalıştıran egzersizler (köprü, yan köprü, kuş-köpek) ve yürüyüş iyi bir başlangıçtır; NICE egzersiz türünün kişinin ihtiyacına, tercihine ve yapabileceklerine göre seçilmesini önerir.
• Kalça arkası (arka uyluk) kaslarını esnetmek, bu kasların oturuşta leğen kemiğini geriye yatırma eğilimini azaltır; uzun oturmada kısalan kalça ön kaslarını esnetmek de ayağa kalkınca beli öne çeken gerginliği hafifletir.
• Yüzme, bisiklet (sele ve gidon ayarı doğruysa) ve tempolu yürüyüş düzenli hareketi sürdürmenin kolay yollarıdır.
• Ne zaman bırakmalı: Bir hareket ağrıyı bacağa doğru yayıyorsa, uyuşma, karıncalanma ya da güçsüzlük başlatıyorsa veya ertesi gün ağrıyı belirgin artırıyorsa o hareketi bırakın ve hekiminize ya da fizyoterapistinize danışın.
• Hangi egzersizlerin güvenli olduğunu bel fıtığında hangi egzersizler güvenli? yazısında anlattık.

Ağrı yönetimi

• Hekiminizin önerdiği kısa süreli ağrı kesici hareketi kolaylaştırmak içindir, tedavinin kendisi değildir.
• Sıcak uygulama kas gerginliğini azaltır; ayrıntı için sıcak mı, soğuk mu?.
• NICE bel kemeri ve korseyi önermez; uzun yatak istirahati de iyileşmeyi geciktirir, hareketli kalmak önerilir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Ağrı 6 haftayı geçtiyse ya da ergonomi ve egzersize rağmen 2–3 haftada hiç gerilemiyorsa.
• Bacağa yayılan ağrı varsa; buna uyuşma, karıncalanma ya da hafif güçsüzlük eşlik ediyorsa en geç bir hafta içinde. Güçsüzlük saatler ya da günler içinde artıyorsa ya da ayak ucunu kaldıramıyorsanız aynı gün acil servise başvurun.
• Oturmak dayanılmaz hale geldiyse ve iş, araba sürme ya da uykuyu bozuyorsa.
• Düşme sonrası başlayan kuyruk sokumu ağrısı birkaç haftada geçmediyse.
• Kilo kaybı, gece uyandıran ve pozisyonla değişmeyen ağrı, kanser öyküsü ya da bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı varsa en geç bir hafta içinde; ağrıya ateş eşlik ediyorsa ya da bağışıklığı baskılayan ilaç kullanırken, şeker hastalığında veya yakın zamanda omurgaya iğne ya da ameliyat yapıldıktan sonra ağrı giderek artıyorsa ateş olmasa da aynı gün başvurun (bkz. bel ağrısı ve ateş).
• Düşme sonrasında ya da kemik erimesi zemininde aniden başlayan şiddetli ağrıda aynı gün başvurun (kırık olasılığı).

Hekiminiz muayeneyle kuyruk sokumu ve kalça kaynaklı ağrıyı çoğu zaman ayırabilir; disk, faset ve sakroiliak eklem ayrımı ise muayeneyle her zaman kesinleşmez. MR; sinir bulguları ya da uyarıcı belirtiler varsa veya sonucu enjeksiyon ya da ameliyat gibi bir tedavi kararını değiştirecekse istenir; yalnızca ağrının uzaması MR gerekçesi değildir. Zamanlama ölçütlerinin tamamı için bel ağrısında ne zaman doktora gitmeli?.

Sık sorulan sorular

Oturunca bel ağrısı neden artar?

Oturuşta leğen kemiği geriye yatar, bel kavisi düzleşir ve yük disklerin ön kısmına kayar; öne eğilerek oturuşta disk içi basınç ayakta durmaya göre belirgin artar. Yıpranmış ya da fıtıklaşmış disk bu yükü ağrıyla bildirir.

Otururken bel ağrısı fıtık belirtisi midir?

Her zaman değil. Yalnızca bele yerleşik ağrı çoğu zaman tek bir yapıya kesin olarak bağlanamaz; disk kaynaklı olabilir, ancak bu fıtık olduğu anlamına gelmez. Ağrı dizin altına iniyor, uyuşma ya da güçsüzlük eşlik ediyorsa fıtık olasılığı artar ve muayene gerekir.

Oturunca artan bel ağrısında nasıl oturmalı?

Sırt yaslanmış, bel boşluğu desteklenmiş, kalçalar dizlerden biraz yüksek ve ekran göz hizasında. Ancak hiçbir oturuş uzun süre korunamaz; 30–45 dakikada bir kalkmak oturuş düzeninden daha önemlidir.

Kuyruk sokumu ağrısı ile bel ağrısı nasıl ayrılır?

Kuyruk sokumu ağrısı tam kemik üzerinde hissedilir, oturmanın ilk anında başlar ve kalkarken keskinleşir; öne eğilmek rahatlatır. Disk ağrısı belin ortasındadır ve öne eğilmekle artar.

Oturunca artan bel ağrısında MR gerekir mi?

Uyarıcı belirti ya da ilerleyen güçsüzlük yoksa ilk haftalarda MR önerilmez; bacak ağrısı haftalarca sürüp enjeksiyon ya da ameliyat düşünüldüğünde MR gündeme gelir. Ağrısız kişilerde de sık görülen disk bulguları gereksiz kaygı yaratabilir; karar muayene ve ağrının seyrine göre verilir.

Hangi egzersizler oturunca artan bel ağrısına iyi gelir?

Köprü, yan köprü ve kuş-köpek gibi gövde ve kalça kaslarını çalıştıran egzersizler, kalça arkası esnetmeleri ve düzenli yürüyüş iyi bir başlangıçtır. Programı hekiminiz ya da fizyoterapistinizle kişiselleştirmek, ağrıyı artıran hareketleri ayıklamanızı sağlar; ağrıyı bacağa yayan ya da ertesi gün belirgin artıran hareketi bırakın.