Bel ağrısı: nedenleri, ne zaman ciddiye alınmalı ve ne yapmalı

Bel ağrısı neden bu kadar yaygın?

Bel ağrısı, dünyada yeti yitimine en sık yol açan sağlık sorunudur ve insanların çoğu hayatlarının bir döneminde bel ağrısı yaşar (Lancet 2018 serisi). Buna rağmen bel ağrılarının büyük çoğunluğunda görüntülemeyle tek bir “suçlu” bulunamaz; ağrı kaslar, bağlar, diskler ve eklemlerin birlikte oluşturduğu bir zorlanmadan kaynaklanır. Hekimler bu duruma “özgül olmayan bel ağrısı” der. Bu bir teşhis eksikliği değil, bel ağrısının doğasıdır.

İyi haber şudur: yeni başlayan bel ağrılarının çoğu ilk birkaç hafta içinde belirgin biçimde düzelir. Ağrının tekrarlaması sık görülür, ama tekrarlayan ağrı ilerleyici bir hastalık anlamına gelmez.

Bel ağrısı neden olur?

Sık nedenler ve her birinin ayrıntılı anlatıldığı sayfa:

• Kas ve bağ zorlanması: Ani hareket, ağır kaldırma, uzun süre aynı pozisyonda kalma. En sık neden; çoğunlukla günler–haftalar içinde düzelir.
• Disk kaynaklı ağrı ve bel fıtığı: Oturunca, öne eğilince ve öksürünce artan ağrı; fıtık sinir köküne bastığında bacağa yayılır.
• Dar kanal: Yürüdükçe bacaklarda ağırlık ve ağrı, oturunca rahatlama; çoğunlukla 60 yaş üstü.
• Bel kayması: Ayakta durmakla artan bel ağrısı, bazen bacağa yayılma.
• Omurga kireçlenmesi ve faset eklem sendromu: Geriye yaslanınca ve sabah kalkınca artan, öne eğilince azalan ağrı.
• Omurga kırığı: Osteoporozu olan ya da düşme geçiren kişide ani şiddetli ağrı.
• Omurga dışı nedenler: Böbrek taşı ve enfeksiyonu, kadın hastalıkları, karın içi damar sorunları ve kalça eklemi hastalıkları bel ağrısını taklit edebilir; hekiminiz muayenede bunları gözden geçirir.
• Nadir ama önemli nedenler: Enfeksiyon, tümör ve iltihaplı romatizmal hastalıklar. Aşağıdaki uyarı belirtileri bu grubu ayırt etmeye yarar.

Ağrınız nasıl?

Ağrının yayıldığı yer, artıran ve azaltan hareketler ve eşlik eden belirtiler, olası nedenler hakkında görüntülemeden daha fazla ipucu verir. Yukarıdaki desenlerden size en çok benzeyeni seçerek ilgili hastalık sayfasına geçebilirsiniz. Aşağıdaki iki ayrım özellikle önemlidir:

• Ağrı belde mi, bacakta mı? Bacağa, özellikle dizin altına yayılan, uyuşma veya karıncalanmayla giden ağrı bir sinir kökünün etkilendiğini düşündürür. Bu tablo bel fıtığı ve dar kanal sayfalarında anlatılır.
• Yürümekle mi artıyor, oturmakla mı? Yürüdükçe her iki bacakta ağırlık ve ağrı, oturunca rahatlama, dar kanalın tipik örüntüsüdür. Oturunca ve öne eğilince artan ağrı daha çok disk kaynaklıdır.

Yanında şu varsa: uyarı belirtileri

Aşağıdaki belirtilerden biri varsa beklemeden acil servise başvurun:

• İdrar yapamama, idrar veya dışkı kaçırma, kasık ve iç uyluk bölgesinde uyuşma (eyer tarzı uyuşma), yeni başlayan ve iki bacağa birden yayılan ağrı ya da cinsel işlevde yeni bozulma. Bu tablo kauda ekina sendromu olabilir ve saatler içinde değerlendirme gerektirir.
• Bacakta hızla ilerleyen güçsüzlük, ayağın yerden kalkmaması (düşük ayak).
• Ciddi bir düşme veya kaza sonrası başlayan ağrı; osteoporoz ya da uzun süreli kortizon kullanımı olanlarda ani şiddetli ağrı.
• Ateş veya titremeyle birlikte bel ağrısı. Bağışıklığı baskılayan ilaç ya da hastalık, şeker hastalığı, damar içine madde kullanımı ya da yakın zamanda omurgaya iğne veya ameliyat varsa ateş olmasa bile giderek artan şiddetli ağrı da aynı gün değerlendirilmelidir (enfeksiyon olasılığı).
• Özellikle 50 yaş üstünde, sigara içen ya da damar hastalığı olan kişide aniden başlayan, karına veya yana yayılan çok şiddetli bel ağrısı, bayılma, soğuk terleme: ana atardamar (aort) sorunu olabilir; 112’yi arayın.

BMJ’de yayımlanan sistematik derlemeye (Downie ve ark., 2013) göre uyarı belirtilerinin çoğu tek başına ciddi hastalığı göstermez. Kırık için ileri yaş, uzun süreli kortizon kullanımı, ciddi travma ve ciltte ezik-sıyrık olasılığı artırır; birkaçının bir arada bulunması olasılığı daha da yükseltir. Omurga tümörü için ise kanser öyküsü, tek başına olasılığı belirgin artıran belirtidir. Kanser öyküsü olan kişide yeni başlayan bel ağrısı, açıklanamayan kilo kaybı ya da geceleri uyandıran ve dinlenmekle geçmeyen ağrı bir hafta içinde hekim değerlendirmesi gerektirir; kanser öyküsüyle birlikte bacakta güçsüzlük, uyuşma, yürüme güçlüğü ya da idrar-dışkı sorunu varsa aynı gün acile başvurun. Bu belirtilerin tamamı Ne zaman acile başvurmalı? sayfasında açıklanmıştır.

Evde ilk adımlar

Rehberlerin ortak önerisi şudur: ağrının izin verdiği ölçüde hareketli kalın, günlük işlerinize kademeli olarak dönün ve yatak istirahatinden kaçının. Yatakta dinlenme ile hareketli kalmayı karşılaştıran çalışmalarda, hareketli kalanlar ağrı ve işlev açısından küçük ama tutarlı bir avantaj göstermiştir.

• Hareket: Kısa ve sık yürüyüşler; uzun süre oturmaktan kaçının, her 30–45 dakikada ayağa kalkın.
• Sıcak uygulama: İlk günlerde kaslardaki gerginliği azaltabilir; ayrıntılar Bel ağrısında sıcak mı, soğuk mu? yazısında.
• Kısa süreli ağrı kesici: Rehberlerde yer alır; ilaç seçimini mide, böbrek ve kalp sağlığınıza göre hekiminizle konuşun (ilaç tedavisi).
• Uyku pozisyonu: Yan yatarken dizler arasına, sırtüstü yatarken diz altına yastık rahatlatabilir (uyku pozisyonu).
• Kaldırma tekniği: Dizleri bükerek, yükü vücuda yakın tutarak ve dönmeden kaldırın (ağır yük kaldırma).

Her bel ağrısında MR gerekmez. Ciddi bir hastalık şüphesi yoksa erken görüntüleme sonucu değiştirmez; üstelik 20 yaşından itibaren sağlıklı, ağrısız insanların önemli bir bölümünde MR’da disk bulguları görülür. Bu konuyu Her bel ağrısında MR gerekir mi? yazısında ayrıntılı anlattık.

Hekim ne yapar?

Muayenede hekiminiz ağrının öyküsünü (başlangıç, yayılım, artıran ve azaltan etkenler, gece ağrısı, uyarı belirtileri) alır; bel hareketlerini, bacak gücünü, duyuyu ve refleksleri değerlendirir; bacağı düz kaldırma gibi sinir gerginliği testleri yapar. Çoğu hastada bu değerlendirme tanı için yeterlidir.

Görüntüleme şu durumlarda istenir: uyarı belirtileri varsa, 6 haftalık düzenli tedaviye rağmen bacağa yayılan ağrı sürüyorsa, güçsüzlük ilerliyorsa ya da cerrahi veya enjeksiyon planlanıyorsa. Rehberler (NICE NG59; uluslararası rehberlerin karşılaştırması, Oliveira ve ark., 2018) özgül olmayan bel ağrısında rutin görüntülemeyi önermez. MR raporunuzu okumak için Bel MR raporu nasıl okunur? yazısına bakın.

Tedavi yolları

• İlk 6 hafta: Bilgilendirme, hareketli kalma, kısa süreli ilaç, sıcak uygulama; ayrıntılar ameliyatsız tedaviler sayfasında.
• 6 haftadan sonra: Yapılandırılmış egzersiz programı; gerekirse manuel tedavi ve psikolojik destek içeren çok bileşenli rehabilitasyon. Fazla kilosu olanlarda kilo vermek bu planla birleştirilebilir; ancak kilo vermenin bel ağrısına etkisini sınayan çalışmalar az ve sonuçları karışıktır, kilo hedefi egzersizin yerine geçmez.
• Bacağa yayılan şiddetli ağrıda: Epidural steroid enjeksiyonu geçici rahatlama sağlayabilir.
• Cerrahi: Sinir basısı belirtilerle uyumluysa ve ameliyatsız tedaviye yanıt yoksa; yalnızca bel ağrısı için cerrahi kanıtı zayıftır. İki yolun karşılaştırması Ameliyatsız mı, ameliyat mı? sayfasında.

Ne zaman bir beyin ve sinir cerrahına başvurmalı?

Bel ağrısının çoğu aile hekimliği ve fizik tedavi düzeyinde yönetilir. Beyin ve sinir cerrahisi değerlendirmesi şu durumlarda anlamlıdır: bacağa yayılan ağrı 6 haftalık düzenli tedaviye rağmen sürüyorsa, uyuşma veya güçsüzlük ilerliyorsa, yürüme mesafesi giderek kısalıyorsa ya da yukarıdaki acil belirtilerden biri varsa. Hangi aşamada ne yapılacağı hasta yolculuğu sayfasında adım adım anlatılır.

Sık sorulan sorular

Bel ağrısı kaç günde geçer?

Yeni başlayan bel ağrılarının çoğu ilk 2–6 hafta içinde belirgin düzelir; hafif ağrı daha uzun sürebilir ve tekrarlayabilir. Altı haftayı geçen ağrıda plan gözden geçirilir.

Bel ağrısı için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme için aile hekimi uygundur. Bacağa yayılan ağrı, uyuşma ve güçsüzlükte fizik tedavi ve rehabilitasyon ya da beyin ve sinir cerrahisi; uyarı belirtilerinde acil servis.

Bel ağrısında yatmak mı, yürümek mi iyi?

Yürümek. Yatak istirahati önerilen hastalarla hareketli kalması önerilen hastaları karşılaştıran çalışmalar, hareketli kalanların daha iyi seyrettiğini göstermiştir. Ağrının izin verdiği ölçüde günlük yaşama dönün.

Bel ağrısının böbrekten mi, omurgadan mı kaynaklandığı nasıl anlaşılır?

Böbrek kaynaklı ağrı çoğunlukla yan tarafta, hareketle değişmeyen, idrar belirtileri ve ateşle birlikte olan ağrıdır. Hareketle artan ve azalan, bele ve bacağa yayılan ağrı çoğunlukla omurga kaynaklıdır. Emin olmadığınızda hekim muayenesi ayrımı sağlar.

Bel ağrısında MR çektirmeli miyim?

Uyarı belirtileri yoksa ve ağrı 6 haftadan kısaysa çoğu hastada gerekmez; MR’da görülen disk değişiklikleri ağrısız kişilerde de sıktır. Ayrıntı: Her bel ağrısında MR gerekir mi?

Bel ağrısı stresle ilgili olabilir mi?

Evet. Lancet 2018 serisine göre stres, kaygı, uyku bozukluğu ve ağrıdan kaçınma davranışı bel ağrısının süresini ve yaşam üzerindeki etkisini artırır. Bu etkenlerin ele alınması tedavinin parçasıdır.