Osteoporoz ve Omurga Kırığı Merkezi: korunma, tanı ve tedavi rehberi

Belirtiden tanıya: kırık var mı, yeni mi, nedeni ne?

Tipik tablo, 50 yaş üstünde hafif bir zorlanmadan sonra başlayan ve ayakta artan sırt ağrısıdır. Belirtiler, röntgen bulguları ve ilk tedavi yaklaşımı omurga çökme kırığı sayfasında anlatılır. Kırıkların çoğu ise sessizdir: ağrı "yaşlılık" sanılır, kırık yıllar sonra boy kısalması ya da kamburlaşmayla fark edilir. Sessiz kırıklar, boy kaybı ve kırığın yaşını gösteren MR için osteoporotik omurga çökme kırığı sayfasına, kamburluğa etkisi için yaşlılarda kamburluk ve osteoporoz yazısına ve kamburluk merkezine bakın. Düşmeden sonra hangi durumda film gerektiğini düşme sonrası bel ağrısı yazısı sıralar.

Tanı yalnızca kırığı görmek değildir; kemiği neyin zayıflattığı da araştırılır. Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) osteoporozu sayıyla gösterir. T-skoru, kemik yoğunluğunuzun sağlıklı genç erişkinlerin ortalamasından ne kadar aşağıda olduğunu gösterir; −2,5 ve altı osteoporoz sayılır. Bu eşik menopoz sonrası kadınlarda ve 50 yaş üstü erkeklerde geçerlidir; daha gençlerde yaşıtlarla karşılaştıran Z-skoru kullanılır. Ancak 50 yaşından sonra hafif bir zorlanmayla omur kırığı geçiren kişide kılavuzlar, DEXA sonucu ne olursa olsun klinik olarak osteoporoz kabul eder ve tedaviyi değerlendirir. İlk omur kırığında kan ve gerekirse idrar tahlilleriyle kemiği zayıflatan başka nedenler (D vitamini eksikliği, tiroid-paratiroid hastalığı, kemik iliği kaynaklı bir kanser olan miyelom gibi) araştırılır; ilaç tedavisi bu değerlendirmeden sonra seçilir. Raporunuzu okumak için DEXA nasıl okunur yazısına, menopozun kemiğe etkisi için menopoz ve omurga sağlığı yazısına bakın.

Uyarı işaretleri: ne zaman beklememeli?

Her omur kırığı osteoporoza bağlı değildir ve bazı kırıklar acildir:

• Sinir bulgusu: kırıkla birlikte bacaklarda yeni güçsüzlük ya da uyuşma, kasık ya da makat çevresinde uyuşma, idrar veya dışkı kontrolünde değişiklik. Kırık parçası kanala taşıp sinirlere bastırıyor olabilir; aynı gün acil değerlendirme gerekir. Ayrıntılar bacakta güçsüzlük ve kauda ekina sendromu sayfalarındadır.
• Ciddi kaza: trafik kazası ya da yüksekten düşme gibi yüksek enerjili bir travmadan sonra omurga ağrısı. Kişiyi gereksiz yere hareket ettirmeden 112'yi arayın.
• Kanser öyküsü: kanser geçirmiş ya da açıklanamayan kilo kaybı, geceleri uyandıran ağrısı olan kişide yeni omur kırığı. Kemiği zayıflatan bir tümör araştırılır ve gecikmeden hekime başvurmak gerekir; ayrıntılar omurga tümörleri sayfasındadır.
• Ateş: ateş ya da titremeyle birlikte sırt ağrısında aynı gün değerlendirme gerekir. Özellikle bağışıklığı baskılayan ilaç kullanan ya da yakın zamanda omurgaya iğne veya ameliyat yapılmış kişilerde omurga enfeksiyonu dışlanmalıdır.

Tüm uyarı işaretleri ve hangisinin aynı gün, hangisinin birkaç gün içinde değerlendirileceği Ne zaman acile başvurmalı? sayfasındadır.

Tedavi: ilk haftalar, çimentolama ve cerrahi

Osteoporotik çökme kırıklarının çoğu ameliyatsız iyileşir. İlk haftalarda amaç ağrıyı hareket edebilecek düzeye indirmek ve yatağa bağlanmamaktır: ağrı kesiciler, kısa ve sık yürüyüşler, gerekirse sınırlı süre korse. Ağrı kesici seçenekleri ilaç tedavisi sayfasında, korsenin hangi kırıkta ne kadar takılacağı ve yataktan nasıl kalkılacağı korse ve yatak istirahati yazısında, ağrının ve kemik kaynamasının seyri omurga kırığı kaç haftada iyileşir yazısında anlatılır.

Vertebroplasti ve kifoplasti, çökmüş omura iğneyle kemik çimentosu verilmesidir; sözlükte omurga çimentolama olarak geçer. Sahte işlemle (plasebo) karşılaştıran çalışmaların çoğu fark bulmadı: Buchbinder 2009, aynı yıl yayımlanan Kallmes çalışması ve VERTOS IV (2018) vertebroplasti ile sahte işlem arasında fark göstermedi. VERTOS IV yalnızca dokuz haftadan yeni kırıkları aldığı hâlde sonuç değişmedi. Yalnızca altı haftadan yeni ve 10 üzerinden en az 7 şiddetinde ağrılı kırıkları alan VAPOUR (2016) ise 14. günde (ana ölçüm) yarar bildirdi: ağrısı 10 üzerinden 4'ün altına inen hasta oranı vertebroplasti grubunda %44, sahte işlem grubunda %21'di. Sahte işlemli çalışmaları birleştiren Cochrane derlemesi (Buchbinder 2018), yüksek ve orta kaliteli kanıta dayanarak vertebroplastinin sahte işleme göre ağrı, işlev ve yaşam kalitesinde klinik olarak önemli bir yarar sağlamadığını bildirdi.

Bu çalışmaların hepsi vertebroplastiyi test etti; kifoplasti sahte işlemle karşılaştırılmadı ve ağrı açısından vertebroplastiye üstünlüğü gösterilmedi. Bu yüzden çimentolama rutin bir tedavi değildir. NICE, işlemi yalnızca uygun ağrı tedavisine rağmen yeni ve iyileşmemiş bir kırığa bağlı şiddetli ağrısı süren ve ağrının kırık seviyesinden geldiği muayene ve görüntülemeyle doğrulanmış kişilerde bir seçenek sayar; karar, kanıtın sınırları konuşularak bireysel verilir. İşlem yapılırsa sonrası için kifoplasti sonrası iyileşme yazısına bakın.

Ameliyat az sayıda hastada gerekir: kırık parçası kanala taşıp sinirlere bastırıyor ve sinir bulgusu (bacakta güçsüzlük, uyuşma, idrar-dışkı sorunu) yapıyorsa ya da çökme ilerleyip omurganın dengesi bozuluyorsa. Kanala taşma tek başına, sinir bulgusu yoksa çoğu zaman ameliyat gerekçesi değildir. Ameliyatta gerekirse sinir üzerindeki baskı kaldırılır; buna dekompresyon denir. Ardından omur vidalarla sabitlenir; osteoporotik kemikte vidanın tutunması zayıf olabileceği için planlama buna göre yapılır. Deriden küçük kesilerle yapılan vidalı sabitleme perkütan vida yöntemi sayfasında anlatılır. Ameliyatın gerekip gerekmediğini genel olarak tartmak için ameliyatsız mı, ameliyat mı? sayfası yol gösterir.

Yeni kırığı önlemek: kemik, kas ve düşme

Bir omur kırığı geçiren kişide yeni kırık olasılığı artar; bu yüzden kırık iyileşince tedavi bitmez. Önlemenin dört ayağı vardır: osteoporoz ilacı, yeterli kalsiyum ve D vitamini, düzenli egzersiz ve düşme önleme. İlaçların ne yaptığı ve ne kadar süre kullanıldığı osteoporoz ilaçları ve omurga yazısında, takviyelerin kanıtı D vitamini ve kalsiyum yazısında, kimin risk altında olduğu ve ev içi önlemler osteoporozdan korunma rehberinde anlatılır. İlacınızı bırakmayı ya da değiştirmeyi düşünüyorsanız önce hekiminize danışın.

Egzersizde amaç kası ve dengeyi güçlendirirken omurgayı korumaktır. Kasları giderek artan yükle çalıştıran direnç (güç) egzersizleri, düzenli denge çalışması ve sırtı dikleştiren duruş egzersizleri birlikte önerilir; yürüyüş yararlıdır ama tek başına yeterli sayılmaz. Yük altında belden öne bükülmek ve bükülmüşken gövdeyi döndürmek sınırlanır. Hangi hareketlerin güvenli olduğu, darbeli hareketlerin sınırı ve kırık sonrası adım adım başlangıç kemik erimesinde güvenli egzersiz yazısında anlatılır. Program için fizik tedavi ve egzersiz ile kamburluk egzersizleri ve duruş sayfalarına bakın; omurga kırığı geçirdiyseniz programı hekiminiz ya da fizyoterapistinizle planlayın. Düşme önlemede kanıt güçlüdür: 60 yaş ve üstü, toplumda yaşayan kişilerde 108 randomize çalışmayı içeren Cochrane derlemesinde (Sherrington 2019), düşme sayısını raporlayan çalışmaların birleşik analizinde egzersiz programları düşme sıklığını kontrol gruplarına göre %23 azalttı; kanıtın kesinliği yüksektir. Bu çalışmalar osteoporoza ya da omurga kırığına özgü değildir.

Şu durumlarda egzersizi hemen bırakın: hareket sırasında ya da sonrasında ani, keskin, yeni bir sırt ağrısı (yeni kırık olabilir), bacağa yayılan ağrı ya da bacakta yeni uyuşma veya karıncalanma olursa programa devam etmeden hekiminize danışın; ani sırt ağrısı şiddetliyse yeni kırık olasılığı nedeniyle aynı gün değerlendirme gerekir. Bacakta yeni güçsüzlük ya da idrar veya dışkı kontrolünde değişiklik olursa aynı gün acil değerlendirme gerekir. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılacak gibi olma durumunda egzersizi bırakıp oturun; dinlenince geçmiyorsa 112'yi arayın. Belirtiler geçse bile hekiminizle konuşmadan programa yeniden başlamayın.