Omurga çökme kırığı: osteoporoza bağlı omur kırıkları (Osteoporotik vertebra kompresyon kırığı)

Nedir?

Omur gövdeleri, vücudun yükünü taşıyan silindir biçiminde kemiklerdir. Osteoporozda kemik yoğunluğu azalır ve omur, hafif bir zorlanmayla (öne eğilme, öksürme, hafif düşme) çökebilir. Buna kompresyon kırığı denir. En sık sırtın alt ve belin üst kısmında (torakolomber bölge) görülür. Bu kırıklar genellikle omurilik kanalına doğru yer değiştirmez; bu nedenle felç riski düşüktür, ancak ağrı ve duruş bozukluğuna yol açabilir.

Omur kırıkları, osteoporozun en sık görülen kırıklarıdır ve ilerleyen yaşla birlikte sıklıkları artar. Kırık, omur gövdesinin ön kısmının çökmesiyle kama biçimi alması (kama kırığı), tüm gövdenin alçalması veya üst–alt yüzeylerin çökmesi şeklinde olabilir. Kırığın biçimi ve çökme miktarı, ağrının seyrini ve duruşa etkisini belirler.

Belirtileri

• Ani başlayan, sırtın ortasında veya belde yoğunlaşan ağrı; ayakta durmak ve yürümekle artar, yatınca azalır.
• Kırık seviyesine basmakla hassasiyet; dönme ve öne eğilmede zorlanma.
• Bazı kırıklar ağrısızdır; boy kısalması ve sırtta kamburlaşma (kifoz) ile fark edilir.
• Çok sayıda kırıkta nefes alma ve sindirim şikâyetleri (göğüs ve karın boşluğunun daralmasıyla), erken doyma.
• Bacağa yayılan ağrı ve uyuşma seyrektir; varsa kırık parçasının kanala yer değiştirip değiştirmediği araştırılır.

Hangi belirti neyi düşündürür? Hafif bir zorlanmadan sonra ileri yaşta başlayan sırt ağrısı osteoporotik kırığı düşündürür. Kanser öyküsü, gece artan ağrı, ateş veya kilo kaybı eşlik ediyorsa tümör ya da enfeksiyona bağlı kırık olasılığı araştırılır. BMJ’deki sistematik derleme (Downie ve ark.), kırık için ileri yaş, uzun süreli kortizon kullanımı ve belirgin travma gibi uyarı işaretlerinin değerini değerlendirmiş; tek bir işaretin tek başına yeterli olmadığını, birleşimlerinin daha anlamlı olduğunu bildirmiştir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Osteoporoz (en sık): menopoz sonrası kadınlar, ileri yaş, uzun süreli kortizon kullanımı, sigara, hareketsizlik, düşük kilo, bazı hormon ve bağırsak hastalıkları, ailede kalça kırığı öyküsü.
• Travma: düşme, trafik kazası (sağlıklı kemikte daha yüksek enerji gerekir).
• Kemiği zayıflatan tümörler ve enfeksiyonlar (patolojik kırık); kanser öyküsü olan kişide yeni kırık bu açıdan değerlendirilir.
• Daha önce geçirilmiş bir omur kırığı, yeni kırıklar için güçlü bir uyarıdır.

Tanı nasıl konur?

Yan röntgen çoğu kırığı gösterir. Kırığın yeni mi eski mi olduğunu ayırt etmek ve omurilik kanalını değerlendirmek için MR gerekebilir; BT kırığın şeklini ve kanala taşan parça olup olmadığını ayrıntılı gösterir. Osteoporoz tanısı için kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ve kan tetkikleri yapılır. Kanser öyküsü, açıklanamayan kilo kaybı veya ateş varsa altta yatan başka nedenler araştırılır; gerekirse biyopsi planlanır. Muayenede bacak gücü, his ve refleksler, kanal tutulumunu dışlamak için değerlendirilir.

Tedavi seçenekleri

Ameliyatsız

Çoğu kırık ameliyatsız iyileşir: ağrı kesiciler, kısa süreli aktivite düzenlemesi, erken ve kademeli hareket, gerekirse kısa süreli korse. Uzun süreli yatak istirahati kas ve kemik kaybını hızlandırdığı için önerilmez. Ağrı çoğu hastada 6–12 hafta içinde belirgin azalır. Kırık iyileştikten sonra düşme önleme, egzersiz ve osteoporoz ilaçlarıyla yeni kırıkların önlenmesi tedavinin ayrılmaz parçasıdır; osteoporoz tedavisi, kırık cerrahisi gerekse de gerekmese de başlatılır. Ağrı kontrolü için seçenekler ilaç tedavisi sayfasında, güvenli hareket ve egzersiz için fizik tedavi ve egzersiz sayfasında anlatılmıştır.

Girişimsel ve cerrahi

• Vertebroplasti ve kifoplasti: Kırık omura kemik çimentosu enjekte edilir. Cochrane derlemesi (2018), vertebroplastinin plasebo işleme kıyasla ağrı ve işlevde klinik olarak önemli bir yarar sağlamadığını bildirmiştir; kifoplastinin yararı ise taklit işlemle karşılaştırılarak gösterilmemiştir. Bu nedenle rutin uygulama önerilmez. Şiddetli, ilaçla kontrol edilemeyen ağrısı olan seçilmiş hastalarda bireysel değerlendirmeyle gündeme gelebilir; çimento sızıntısı ve komşu omurda kırık olası risklerdir.
• Açık cerrahi (vida ve çubuklarla sabitleme): Omurilik kanalına yer değiştiren kırık parçaları, nörolojik bulgu veya ilerleyici duruş bozukluğu olan az sayıdaki hastada uygulanır. Osteoporotik kemikte vida tutunması zayıf olabileceğinden planlama ayrıca özen ister; bkz. lomber füzyon.

Ne zaman acil?

• Ciddi bir kaza ya da yüksekten düşme sonrası omurga ağrısı: hastayı hareket ettirmeden 112’yi arayın.
• Kırıkla birlikte bacaklarda güçsüzlük, uyuşma veya idrar kontrol kaybı (kanal tutulumu ya da kauda ekina sendromu): aynı gün acil servise başvurun.
• Ateş veya titremeyle birlikte omurga ağrısı (enfeksiyon şüphesi): aynı gün acil servise başvurun.
• Osteoporozu olan ya da uzun süreli kortizon kullanan kişide ani başlayan şiddetli sırt veya bel ağrısı (yeni kırık olasılığı): aynı gün acil servise başvurun.
• Kanser öyküsü olan kişide yeni omur kırığı: sinir bulgusu yoksa gecikmeden, en geç bir hafta içinde hekiminize başvurun; bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar sorunu eklenirse aynı gün acil servise gidin.

Bkz. Ne zaman acile başvurmalı?

İyileşme ve günlük yaşam

İlk haftalarda ağrının izin verdiği ölçüde yürüyüş, yatakta dönerken gövdeyi bir bütün olarak çevirme ve öne eğilerek yük kaldırmaktan kaçınma temel kurallardır. Korse kullanılacaksa süresi hekiminizce belirlenir; uzun süreli kullanım kasları zayıflatır. Kemik iyileşmesi birkaç ay sürer; bu dönemde kademeli yürüyüş, denge egzersizleri ve sırt kaslarını güçlendiren program kamburlaşmayı sınırlamaya yardımcı olur. Egzersiz sırasında ya da sonrasında ağrı belirgin artarsa egzersizi bırakın ve hekiminize danışın; ani başlayan şiddetli yeni bir sırt ağrısı (yeni kırık olasılığı) ya da bacaklarda uyuşma, güçsüzlük gelişirse aynı gün acil servise başvurun.

Yeni kırıkları önlemek için: düşme risklerini (kaygan zemin, halı kenarları, yetersiz ışık, uygunsuz ayakkabı) gidermek, görme ve denge sorunlarını tedavi ettirmek, kalsiyum ve D vitamini alımını hekiminizle planlamak (kalsiyumu önce besinlerden almanın, yeterli proteinin ve takviyelerin yerini kemik ve disk sağlığı için beslenme yazısında anlattık), sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak ve osteoporoz ilaçlarını düzenli kullanmak. Kemik yoğunluğu ölçümü belirli aralıklarla yinelenir.

Sık sorulan sorular

Omurga çökme kırığı nasıl anlaşılır?

İleri yaşta hafif bir zorlanma sonrası başlayan, ayakta durmakla artan sırt veya bel ağrısı kırığı düşündürür; tanı yan röntgenle konur. Bazı kırıklar ağrısızdır ve boy kısalmasıyla fark edilir.

Omurga kırığı ne kadar sürede iyileşir?

Ağrı çoğu hastada 6–12 hafta içinde belirgin azalır; kemiğin iyileşmesi birkaç ay sürer. Bu dönemde kademeli hareket ve osteoporoz tedavisi önemlidir.

Omurga kırığında korse takılır mı?

Kısa süreli korse bazı hastalarda ağrıyı azaltır ve hareketi kolaylaştırır; uzun süreli kullanım önerilmez. Gereklilik ve süre kırığın yerine ve hastaya göre hekiminizce belirlenir.

Vertebroplasti (çimento) işe yarar mı?

Cochrane derlemesi (2018), yüksek ve orta kalitede kanıta dayanarak vertebroplastinin taklit işleme kıyasla ağrı ve işlevde klinik olarak önemli bir ek yarar sağlamadığını bildirmiştir; kifoplastinin yararı ise taklit işlemle karşılaştırılarak gösterilmemiştir. Bu nedenle rutin önerilmez; dirençli ve şiddetli ağrılı seçilmiş olgularda bireysel değerlendirme yapılır.

Osteoporotik omur kırığı felç yapar mı?

Osteoporotik çökme kırıkları genellikle kanala yer değiştirmediğinden felç riski düşüktür. Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma veya idrar sorunu gelişirse kanal tutulumu açısından aynı gün acil servise başvurun. Trafik kazası, yüksekten düşme gibi ciddi travmalara bağlı kırıklar farklıdır; bu durumda hastayı hareket ettirmeden 112 aranmalıdır.

Osteoporoz kırığından sonra hangi egzersizler yapılmalı?

Yürüyüş, denge egzersizleri ve sırt kaslarını güçlendiren hareketler önerilir; öne eğilerek yapılan ve gövdeyi aşırı büken egzersizlerden kaçınılır. Program bir fizyoterapistle planlanmalıdır. Egzersiz sırasında ya da sonrasında ağrı belirgin artarsa egzersizi bırakın ve hekiminize danışın; ani başlayan şiddetli yeni bir sırt ağrısı (yeni kırık olasılığı) ya da bacaklarda uyuşma, güçsüzlük gelişirse aynı gün acil servise başvurun.

Kırığım fark edilmeden olabilir mi?

Evet. Osteoporotik omur kırıklarının önemli bir bölümü hafif bir zorlanmayla oluşur ve boy kısalması ya da sırtta kamburlaşma dışında belirti vermeyebilir. Röntgende rastlantısal olarak saptanabilir.

Benzer belirtiler veren durumlar

• Omurga kireçlenmesi (spondiloz): MR raporunuzdaki bulgular ne anlama geliyor?
• Omurga dar kanalı (bel): yürürken bacak ağrısı ve tedavisi

Muayenede sorabileceğiniz sorular

• Kırığım osteoporoza mı bağlı, başka bir neden (tümör, enfeksiyon) dışlandı mı?
• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ve osteoporoz tedavisi gerekli mi?
• Korse kullanmalı mıyım, ne kadar süre?
• Vertebroplasti veya kifoplasti benim için uygun mu; kanıtlar ne diyor?
• Yeni kırıkları önlemek için neler yapmalıyım?

Hafif şikâyetlerde evde yapılabilecekler

• Ağrının izin verdiği ölçüde hareketli kalın; uzun yatak istirahati kemik ve kas kaybını hızlandırır.
• Öne eğilerek ağır kaldırmaktan kaçının; nesneleri dizlerinizi bükerek alın.
• Düşmeyi önleyin: kaygan zemin, halı kenarları ve yetersiz ışık gibi riskleri giderin.
• Kalsiyum ve D vitamini alımı ile düzenli yük bindiren egzersizi hekiminizle planlayın.