Omurga kırığı kaç haftada iyileşir? Kemik kaynaması, ağrının seyri ve işe dönüş

Kısa yanıt

Omurga çökme kırığında kemik, vücudun diğer kemiklerinde olduğu gibi, çoğu hastada 6–12 haftada kaynar. Ağrı genellikle bu takvime paralel ilerler: ilk 1–2 hafta en zor dönemdir, sonra haftalar içinde kademeli olarak azalır; ancak bir bölümünde ağrı aylarca sürebilir. Kaynama tamamlandıktan sonra bile kemik aylarca yeniden şekillenir; çöken omur eski yüksekliğine dönmez, ancak bu durum ağrının sürmesi anlamına gelmez. Masa başı işe çoğu hasta 2–6 hafta içinde, ağır fiziksel işe ise üç aydan sonra döner. Sigara, uzun yatak istirahati, kontrolsüz şeker hastalığı ve tedavi edilmeyen osteoporoz süreci uzatır. Aşağıda bu takvimi hafta hafta anlattık; kırığın genel bilgisi için omurga kırığı sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazı osteoporoza bağlı, sinir hasarı olmayan stabil çökme kırıklarını anlatır. Kaza sonrası yüksek enerjili kırıklar, cerrahi gereken kırıklar ve tümöre bağlı kırıklar farklı seyreder; onların takvimi ayrıca planlanır.

Kemik nasıl kaynar? Haftalara göre iyileşme çizelgesi

Kırık kemik, birbirine geçen dönemlerle iyileşir. Süreler kişiye göre değişir; aşağıdaki aralıklar genel beklentiyi gösterir.

Çöken omur bu süreçte eski biçimini almaz; omur gövdesinin ön kısmı kama biçiminde kalır. Bu nedenle kaynamış bir kırık röntgende hâlâ “çökmüş” görünür ve bu görüntü tek başına ağrı nedeni değildir.

Ağrı nasıl seyreder?

Kırık ağrısı ile kemik iyileşmesi paralel ilerler. VERTOS II çalışmasında (Klazen ve ark., 2010) ağrısı 6 hafta ya da daha kısa süredir devam eden ve 10 üzerinden en az 5 şiddetinde olan, 50 yaş ve üstü 202 osteoporotik çökme kırıklı hasta vertebroplasti ya da ameliyatsız tedaviye ayrılmıştır. Ameliyatsız grupta ağrı puanı (10 üzerinden) bir ayda ortalama 2,7, bir yılda 3,7 puan azalmıştır; vertebroplasti grubunda azalma daha büyüktü (5,2 ve 5,7 puan). Çalışmada sahte işlem yoktu, hastalar hangi tedaviyi aldığını biliyordu. Yani ameliyatsız izlenen hastalarda da ağrı ilk ayda belirgin azalmış ve yıl boyunca azalmaya devam etmiştir. Pratikte sık görülen seyir şöyledir:

• İlk 2 hafta: Dinlenmede bile ağrı; ayağa kalkış, öksürme ve dönme ağrıyı keskinleştirir. Ağrı kesici düzenli saatlerle kullanılır.
• 2–6 hafta: Dinlenme ağrısı geçer; ağrı hareketle ortaya çıkar ve giderek daha uzun süre ayakta kalınabilir. Ağrı kesici ihtiyacı azalır.
• 6–12 hafta: Birçok hastada ağrı günlük yaşamı engellemeyecek düzeye iner; yorgunluk ve uzun ayakta kalmayla sırt ağrısı sürebilir.
• 3 aydan sonra: Ağrı çoğu hastada belirgin azalmıştır, ancak bir bölümünde hafif-orta düzeyde sürebilir. Süren ağrının nedeni çoğu zaman kırığın kendisi değil, duruş değişikliği (kamburlaşma), komşu eklemlere binen yük ve zayıflamış sırt kaslarıdır.

İki durum takvimi bozar ve değerlendirme gerektirir: ağrının azalmaya başladıktan sonra yeniden artması (yeni bir kırık ya da çökmenin ilerlemesi) ve üç aya rağmen hiç azalmayan ağrı (kaynamama, kırık omurda boşluk oluşması, komşu seviyede sorun ya da başka bir neden). Böyle durumlarda hekiminiz MR ister ve seçilmiş hastalarda vertebroplasti ve kifoplasti gündeme gelebilir; bu işlemlerin kanıtı tartışmalıdır ve rutin önerilmez.

Kontrol röntgenleri ne zaman ve neden çekilir?

Kontrol filmlerinin amacı iki şeyi izlemektir: çökmenin ilerlemesi ve omurganın öne kamburlaşma açısı. Sık uygulanan bir düzen 2., 6. ve 12. haftalarda ayakta çekilen yan röntgendir; ayakta çekim, yük altındaki gerçek durumu gösterir. Hekiminiz ağrının seyrine göre bu sayıyı azaltabilir ya da artırabilir.

• Çökme ilk haftalarda bir miktar ilerleyebilir; bu beklenen bir durumdur ve çoğu zaman tedaviyi değiştirmez.
• Belirgin ilerleme, açılanmanın artması ya da yeni bir seviyede kırık saptanması tedavi planını değiştirebilir (korse süresi, cerrahi değerlendirme).
• Üçüncü ayda kırık bölgesinde yoğunlaşma (sklerotik bant) görülmesi ve çökmenin iki ardışık filmde sabit kalması, kaynamanın pratik göstergesidir.

MR, rutin kontrol için gerekmez; kırığın yeni mi eski mi olduğunu ayırt etmek, ağrı süren hastada kaynamamayı görmek ve tümör ya da enfeksiyon şüphesini dışlamak için kullanılır. Hangi filmin neyi gösterdiğini omurga MR mı, BT mi, röntgen mi? yazısında anlattık.

İşe, araba kullanmaya ve spora ne zaman dönülür?

Dönüş süreleri kırığın yerine, yaşa ve işin niteliğine göre değişir; aşağıdaki aralıklar genel beklentidir ve hekiminizin planı önceliklidir.

• Yürüyüş: İlk günden itibaren, ağrının izin verdiği kadar; ilk haftalarda günde birkaç kez kısa yürüyüş, sonra süre uzatılır.
• Masa başı iş: Çoğu hasta 2–6 hafta içinde döner; başlangıçta kısa oturma süreleri ve her 30 dakikada kalkıp birkaç adım atmak önerilir.
• Araç kullanma: Ağrı kesicilerin etkisi altında olmamak, aynaya bakmak için gövdeyi döndürebilmek ve ani frende ağrısız kalabilmek koşuluyla genellikle 2–4 hafta sonra.
• Hafif ev işleri: 2–4 haftadan itibaren; öne eğilerek yük kaldırma ve ağır alışveriş torbaları 3 aya kadar ertelenir.
• Ağır fiziksel iş ve spor: Kaynama tamamlandıktan sonra, genellikle üçüncü aydan itibaren ve kademeli. Yürüyüş ilk günden serbesttir; spora dönüşte yüzme ve sabit bisiklet ilk tercih edilen etkinliklerdir, gövdeyi öne büken hareketler ve ağırlık çalışması hekim onayıyla eklenir. Egzersiz sırasında ani ve keskin sırt ağrısı (yeni kırık olasılığı) olursa egzersizi bırakın, aynı gün değerlendirme gerekir; bacaklarda uyuşma ya da güçsüzlük olursa aynı gün acil değerlendirme gerekir; yalnızca bacaklara yayılan ağrıda egzersizi bırakıp hekiminize danışın.

Kişisel bir takvim oluşturmak için iyileşme takvimi aracını kullanabilirsiniz. Korse ve yataktan kalkma tekniğini ise omurga kırığı sonrası korse ve yatak istirahati yazısında anlattık.

İyileşmeyi geciktiren etkenler nelerdir?

• Sigara: Kemik iyileşmesini yavaşlatan en çok bilinen etkenlerden biridir; kırık, bırakmak için somut bir nedendir.
• Uzun yatak istirahati: Yük binmeyen kemik mineral kaybeder, kaslar zayıflar; iyileşme uzar ve yeni kırık riski artar.
• Tedavi edilmeyen osteoporoz: Kırığın asıl nedeni sürdüğü sürece kaynama yavaş olabilir ve yeni kırıklar eklenir.
• Kortizon sınıfı ilaçlar: Kemik yapımını baskılar ve kırığa yol açabilir; dozun gözden geçirilmesini hekiminizle konuşun, ilacı kendiliğinizden azaltmayın ya da kesmeyin (aniden bırakmak tehlikeli olabilir).
• Kontrolsüz şeker hastalığı, böbrek yetmezliği, yetersiz protein ve D vitamini: Onarım için gereken yapı taşlarını kısıtlar.
• Çökmenin biçimi: Omur gövdesinin ortasında boşluk (kleft) oluşan ya da belirgin çöken kırıklar daha yavaş kaynayabilir ve daha uzun süre ağrı yapabilir.
• İleri yaş ve düşme tekrarı: Kaynama süresini uzatmaktan çok, süreç içinde yeni kırık olasılığını artırır.

Kırık kaynadı, şimdi ne?

Kaynama, kırık dönemini kapatır ama asıl soruyu açar: bir sonraki kırık nasıl önlenir? Dört büyük ilaç çalışmasının plasebo gruplarını birleştiren analiz (Lindsay ve ark., 2001), osteoporoz ilacı yerine plasebo alan osteoporozlu menopoz sonrası kadınlardan çalışma sırasında yeni omurga kırığı geçirenlerin yüzde 19,2’sinde sonraki bir yıl içinde ikinci bir omur kırığı geliştiğini göstermiştir; yani yeni bir omurga kırığından sonraki ilk yıl, riskin özellikle yüksek olduğu dönemdir. ABD Ulusal Osteoporoz Vakfı’nın klinisyen rehberi (Cosman ve ark., 2014), omurga kırığı geçiren menopoz sonrası kadınları ve 50 yaş ve üstü erkekleri, kemik yoğunluğu değeri ne olursa olsun tedavi adayı sayar. Bu nedenle:

• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ve kan tetkikleri planlanır.
• Hekiminiz uygun osteoporoz ilacını seçer ve kalsiyum-D vitamini alımını düzenler; ilaç tedavisi kaynamayı beklemeden başlatılabilir.
• Denge ve sırt kaslarını güçlendiren program başlatılır; ev içi düşme riskleri giderilir. Ayrıntılar osteoporoz ve omurga kırıklarından korunma yazısında ve fizik tedavi ve egzersiz sayfasındadır.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma, idrar veya dışkı kontrol sorunu: aynı gün acil değerlendirme.
• Azalmaya başlamış ağrının yeniden ve ani artması, yeni bir seviyede ağrı: aynı gün değerlendirme.
• Ateş ya da titremeyle birlikte sırt ağrısı: aynı gün acil değerlendirme.
• Üç aya rağmen gerilemeyen ya da gece uyandıran ağrı, açıklanamayan kilo kaybı ya da kanser öyküsü: bir hafta içinde hekime başvurun.
• Ağrı kesicilerle kontrol edilemeyen, ayağa kalkmayı engelleyen ağrı.

Acil belirtiler için ne zaman acile başvurmalı sayfasına bakın.

Sık sorulan sorular

Omurga çökme kırığı kaç günde iyileşir?

Günlerle değil haftalarla ölçülür: kemik çoğu hastada 6–12 haftada kaynar; ağrı ilk 1–2 haftada en şiddetlidir, sonra haftalar içinde kademeli azalır. Kemiğin yeniden şekillenmesi aylarca sürer.

Omurga kırığı tümüyle düzelir mi?

Kemik kaynar ve ağrı çoğu hastada belirgin azalır; ancak çöken omur eski yüksekliğine dönmez. Kalan hafif kamburlaşma, sırt kaslarını güçlendirme ve duruş çalışmasıyla dengelenir.

Omurga kırığı ağrısı ne zaman geçer?

Ağrı ilk 1–2 haftada en şiddetlidir ve sonraki haftalarda kademeli azalır; ameliyatsız izlenen hastalarda ağrı bir yıl boyunca azalmaya devam eder ve bir bölümünde aylarca sürebilir. Üç aya rağmen sürüyorsa ya da azaldıktan sonra yavaş yavaş yeniden artıyorsa bir hafta içinde hekiminize başvurun; azaldıktan sonra yeniden ve aniden artıyorsa (yeni kırık olasılığı) aynı gün değerlendirme gerekir.

Omurga kırığından sonra ne zaman işe dönülür?

Masa başı işe çoğu hasta 2–6 hafta içinde, ağır fiziksel işe ise kaynama tamamlandıktan sonra, genellikle üçüncü aydan itibaren döner. Süre kırığın yeri, yaş ve işin niteliğine göre hekiminizle planlanır.

Kontrol röntgeni kaç kez çekilir?

Sık uygulanan düzen 2., 6. ve 12. haftalarda ayakta yan röntgendir; ağrının seyri iyiyse sayı azaltılabilir. Amaç çökmenin ve kamburlaşma açısının ilerlemediğini görmektir.

Kırık iyileştikten sonra tekrar kırılır mı?

Risk vardır ve özellikle ilk yıl yüksektir: ilaç çalışmalarının plasebo gruplarında, yeni omurga kırığı geçiren osteoporozlu menopoz sonrası kadınların yaklaşık beşte birinde sonraki bir yıl içinde ikinci bir omur kırığı görülmüştür. Osteoporoz tedavisi, düşme önleme ve egzersiz bu riski azaltır.