El, kol, bacak ve ayakta uyuşma ve güçsüzlük: omurga mı, sinir mi?

Uyuşma nereden geliyor?

Sinir sistemi, beyinden omurilik yoluyla çıkan ve omurlar arasından ayrılan sinir kökleriyle kollara ve bacaklara ulaşır. Bu yol üzerinde herhangi bir noktada baskı olursa, o sinirin beslediği deri bölgesinde uyuşma, karıncalanma ya da hissizlik ortaya çıkar. Baskının yeri değiştikçe uyuşmanın haritası da değişir; hekimler tam olarak bu haritayı okuyarak sorunun boyunda mı, belde mi, bilekte mi olduğunu anlar.

• Belirli bir sinir kökü sıkıştığında (boyun veya bel fıtığı), uyuşma o kökün beslediği şerit boyunca, çoğu zaman tek tarafta ve ağrıyla birlikte görülür.
• Çevresel bir sinir sıkıştığında (bilekte karpal tünel, dirsekte kübital tünel), uyuşma çoğunlukla o sinirin alanıyla sınırlıdır ve boyun hareketleriyle değişmez; ağrı ön kola, hatta omza yayılabilir.
• Omurilik etkilendiğinde (servikal miyelopati), belirtiler iki taraflı olabilir; ellerde beceriksizlik, yürürken dengesizlik ve bacaklarda sertlik öne çıkar.
• Kauda ekina (omuriliğin alt ucundaki sinir demeti) sıkıştığında kasık bölgesinde hissizlik ve idrar-dışkı kontrol sorunları gelişir; bu durum acildir.

Uyuşma ve güçsüzlük neden olur?

Sık nedenler ve her birinin ayrıntılı anlatıldığı sayfa:

• Karpal tünel sendromu: Başparmak, işaret ve orta parmakta, geceleri artan uyuşma; el sallamakla geçer. Lancet Neurology derlemesine göre en sık görülen çevresel sinir sıkışmasıdır.
• Kübital tünel sendromu: Serçe ve yüzük parmağında uyuşma; dirseği bükünce artar.
• Boyun fıtığı: Boyundan kola inen ağrıyla birlikte belirli parmaklarda uyuşma; bazen elde güçsüzlük.
• Bel fıtığı: Belden bacağa inen ağrıyla birlikte baldır, ayak sırtı ya da ayak dışında uyuşma; bazen ayağı kaldırmada güçsüzlük.
• Dar kanal: Yürüdükçe her iki bacakta ağırlık, uyuşma ve güçsüzlük hissi; oturunca düzelir.
• Servikal miyelopati: Ellerde beceriksizlik, yürürken dengesizlik, bacaklarda sertlik.
• Kauda ekina sendromu: Her iki bacakta uyuşma, kasıkta hissizlik, idrar yaparken zorlanma ya da idrar yapamama; acil.
• Polinöropati: Şeker hastalığı, B12 eksikliği, tiroid sorunları, alkol ve bazı ilaçlara bağlı; her iki ayakta çorap tarzı simetrik uyuşma. Günler içinde bacaklardan yukarı doğru yayılan iki taraflı güçsüzlük (Guillain-Barré sendromu) ise acil değerlendirme gerektirir.
• Omurga ve çevresel sinir dışındaki nedenler: Dolaşım bozukluğu, hızlı ve derin soluma (hiperventilasyon), migren aurası; genç erişkinde gelip geçen ya da yayılan uyuşmada multipl skleroz; ani başlayan tek taraflı belirtilerde beyinde inme.

Güçsüzlük neden daha önemli?

Uyuşma rahatsız edicidir ama çoğu zaman geri dönüşlüdür. Güçsüzlük ise sinir liflerinin daha ciddi etkilendiğini gösterebilir. Ayağın yerden kalkmaması, merdiven çıkarken bacağın boşalması, elde kavrama gücünün azalması veya nesneleri düşürme gibi bulgular ilerliyorsa, görüntüleme ve gerekirse sinir iletim incelemesi (EMG nedir?) geciktirilmemelidir.

Omurilik basısında (servikal miyelopati) uluslararası rehber (Fehlings ve ark., 2017) orta ve ağır olgularda cerrahi dekompresyonu önerir; hafif olgularda cerrahi ya da yakın izlem altında yapılandırılmış ameliyatsız tedavi (rehabilitasyon) seçenekleri konuşulur, kötüleşme olursa cerrahi önerilir. Bunun nedeni, uzun süren basıya bağlı hasarın tam geri dönmeyebilmesidir.

Şeker hastalığı ve diğer nedenler

Her uyuşma omurgadan kaynaklanmaz. Her iki ayakta çorap tarzı, simetrik uyuşma sıklıkla şeker hastalığı, B12 vitamini eksikliği, tiroid sorunları veya bazı ilaçlara bağlı polinöropatiye işaret eder. Bu tabloyu omurga kaynaklı uyuşmadan ayırt etmek için hekiminiz kan tetkikleri ve EMG isteyebilir. Ayrıntılar Ayakta uyuşma neden olur? yazısındadır.

Yanında şu varsa: uyarı belirtileri

Aşağıdaki belirtilerden biri varsa beklemeden acil servise başvurun; inme belirtilerinde 112’yi arayın:

• Saatler veya günler içinde ilerleyen güçsüzlük.
• Her iki bacakta birden uyuşma; kasıkta, makatta ya da cinsel bölgede uyuşma, silinirken tuvalet kâğıdını hissetmeme; idrar yaparken zorlanma, idrarın geldiğini hissetmeme, idrar yapamama ya da kaçırma: kauda ekina sendromu olabilir. BMJ derlemesine (Lavy ve ark., 2009) göre bu tabloda tanı ve tedavinin ne kadar erken yapıldığı sonucu etkiler; bu belirtilerden biri bile acildir.
• Kaza ya da ciddi düşme sonrası başlayan uyuşma veya güçsüzlük: hemen 112’yi arayın; kişiyi gereksiz yere hareket ettirmeyin.
• Ellerde beceriksizliğin ya da yürüme dengesindeki bozulmanın günler içinde hızla artması.
• Bir tarafta yüzde, kolda ya da bacakta ani başlayan güçsüzlük veya uyuşma, yüzde kayma, konuşma bozukluğu ya da ani görme kaybı (biri bile yeterlidir): bu tablo omurga değil inme belirtisi olabilir; belirtiler geçse bile derhal 112’yi arayın.

Ellerde beceriksizlik ya da yürürken dengesizlik yavaş ilerliyorsa bir hafta içinde hekime başvurun. Tam liste için Ne zaman acile başvurmalı? sayfasına bakın.

Evde ilk adımlar

• Uyuşmanın yerini ve zamanını not edin: hangi parmaklar, hangi bacak bölgesi, gece mi gündüz mü, hangi hareketle artıyor. Bu harita hekiminizin işini kolaylaştırır.
• Elde gece uyuşmasında bileği düz tutmak (bazı hastalarda gece ateli) rahatlatabilir; dirsekte uyuşmada dirseği uzun süre bükülü tutmaktan kaçının.
• Boyun ya da bel kaynaklı uyuşmada ağrıyı artıran pozisyonlardan kaçının; hareketli kalın.
• Şeker hastalığınız varsa kan şekeri kontrolü sinir sağlığı için önemlidir.
• Güçsüzlük gelişirse ev önlemleriyle beklemeyin; değerlendirme isteyin.

Hekim ne yapar?

Muayenede hekiminiz uyuşmanın dağılımını bir sinir kökü, çevresel sinir ya da omurilik düzeyiyle eşleştirir; kas gücünü, duyuyu, refleksleri ve yürüyüşü değerlendirir; bilek ve dirsekte sinir sıkışmasına yönelik provokasyon testleri yapar. Bu muayene çoğu zaman kaynağı gösterir.

İleri incelemeler kaynağa göre seçilir: boyun ya da bel kaynaklı şüphede MR; çevresel sinir sıkışması ve polinöropati şüphesinde sinir iletim incelemesi ve EMG; polinöropatide kan tetkikleri (şeker, B12, tiroid). Karpal tünel ile boyun fıtığı birlikte bulunabilir; bu durumda hangisinin belirtilerden sorumlu olduğunu ayırt etmek için EMG özellikle yararlıdır.

Tedavi yolları

• Çevresel sinir sıkışmaları: Atel, aktivite düzenlemesi, enjeksiyon ve gerekirse küçük bir ameliyatla sinirin serbestleştirilmesi; ayrıntılar karpal tünel ve kübital tünel sayfalarında. Diz dışı ve kasıktaki sıkışmalar dahil, omurgadaki ve kol-bacaktaki sinir sıkışmalarının ayrımı ve tedavi basamakları sinir sıkışmaları rehberinde bir arada anlatılır.
• Boyun ve bel fıtığı: Hastaların çoğu ameliyatsız tedavilerle düzelir; ilerleyici güçsüzlükte cerrahi seçenekler (mikrodiskektomi, boyunda disk çıkarma ve füzyon (ACDF)) konuşulur.
• Servikal miyelopati: Orta ve ağır olgularda cerrahi dekompresyon önerilir; hafif olgularda cerrahi ya da yakın izlemle rehabilitasyon konuşulur.
• Kauda ekina sendromu: Acil cerrahi değerlendirme.
• Polinöropati: Altta yatan nedenin (şeker, B12 eksikliği) tedavisi; sinir ağrısı için ilaç seçenekleri hekimce değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

El uyuşması neden olur?

En sık neden bilekte orta sinirin sıkışması, yani karpal tünel sendromudur; boyun fıtığı, dirsekte sinir sıkışması ve polinöropati diğer nedenlerdir. Hangi parmakların uyuştuğu ve boyun ağrısı eşlik edip etmediği kaynağı ayırt etmeye yardım eder.

Bacakta uyuşma hangi hastalığın belirtisi?

Tek bacakta ağrıyla birlikte uyuşma çoğunlukla bel fıtığına, yürüdükçe artan iki taraflı uyuşma dar kanala, her iki ayakta çorap tarzı uyuşma polinöropatiye işaret eder. Kasıkta hissizlikle birlikte uyuşma acil değerlendirme gerektirir.

Uyuşma için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme için aile hekimi ya da nöroloji; boyun ve bel kaynaklı uyuşma ve güçsüzlükte beyin ve sinir cerrahisi; ani başlayan tek taraflı belirtilerde derhal 112.

Uyuşma geçer mi?

Sıkışma kısa süreli ve hafifse uyuşma çoğunlukla geri döner. Uzun süren ve şiddetli basılarda sinir lifleri kalıcı hasar görebilir; bu nedenle ilerleyen uyuşma ve özellikle güçsüzlük bekletilmemelidir.

Parmak uyuşması boyun fıtığı belirtisi mi?

Olabilir; boyun fıtığında uyuşma belirli parmaklara (örneğin başparmak ya da serçe parmak) uyar ve çoğunlukla boyundan kola inen ağrıyla birliktedir. Geceleri artan, el sallamakla geçen ilk üç parmak uyuşması daha çok karpal tünel sendromunu düşündürür.

Uyuşma için EMG gerekir mi?

Çevresel sinir sıkışması ve polinöropati şüphesinde EMG tanıyı doğrular ve şiddeti derecelendirir. Boyun ya da bel kaynaklı belirtilerde MR önceliklidir; iki tablo birlikteyse EMG ayrımı sağlar.