Hamilelikte bel ağrısı: neden olur, güvenle ne yapılabilir?

Kısa yanıt

Gebelikte bel ve pelvik kuşak (leğen kemiği) ağrısı çok sıktır ve çoğunlukla hormonların bağları gevşetmesi, büyüyen karnın ağırlık merkezini öne kaydırması ve değişen duruştan kaynaklanır. Cochrane derlemesine göre düzenli egzersiz programları bu ağrıları bildiren kadın sayısını azaltır; uyku düzeni, oturma ve kaldırma alışkanlıklarındaki küçük değişiklikler de rahatlamaya yardımcı olabilir. İlaç seçimi gebelikte her zaman hekiminizle birlikte yapılmalıdır. Bacağa yayılan ağrı, uyuşma ya da güçsüzlük gebelikte de omurga değerlendirmesi gerektirir; yeni başlayan idrar ya da dışkı kontrol kaybı ve kasık-iç uylukta uyuşma acildir. Ateş, idrar yanması, kanama ya da düzenli kasılmalar ise beklemeden hekim değerlendirmesi gerektirir.

Neden olur?

Gebelikte salgılanan hormonlar bağları gevşetir, büyüyen karın ağırlık merkezini öne kaydırır ve bel eğriliği artar; karın kasları gerilirken bel kasları daha fazla çalışır. Bu değişiklikler iki tür ağrıya yol açar: belin kendisinde hissedilen bel ağrısı ve kalça, kasık, leğen kemiği eklemlerinde hissedilen pelvik kuşak ağrısı. İkisi birlikte de görülebilir. Gebelerin önemli bir bölümü, özellikle ikinci ve üçüncü üç ayda, bu ağrılardan birini yaşar. Önceki gebelikte bel ağrısı yaşamış olmak, gebelik öncesinde bel ağrısı öyküsü ve ağır fiziksel iş riski artırır. Skolyozu olan ya da skolyoz nedeniyle füzyon ameliyatı geçirmiş kadınlarda eğriliğin gebelikteki seyri, doğum ve epidural ile ilgili sorular skolyoz ve hamilelik yazısında ele alınır.

İki ağrıyı ayırt etmek

• Bel ağrısı: Belin ortasında ya da iki yanında, uzun süre oturma ve ayakta durmayla artan, hareketle gevşeyen ağrı.
• Pelvik kuşak ağrısı: Belin alt ucunda, kalçanın arka üst kısmındaki sağrı (sakroiliak) eklemleri çevresinde, kalçanın arkasında ve/veya kasık kemiğinin önünde (simfiz); uyluğun arkasına yayılabilir ama genellikle dizin altına inmez; yatakta dönerken, merdiven çıkarken, tek ayak üzerinde dururken ve araçtan inerken artan ağrı.

Ayrım önemlidir, çünkü iki ağrıyı artıran hareketler farklıdır ve öneriler buna göre düzenlenir: pelvik kuşak ağrısında ağrıyı artıran hareketlerden kaçınmak ve destek kemeri bazı kadınları rahatlatır; bel ağrısında genel güçlendirme ve duruş düzenlemeleri öne çıkar. Pelvik kuşak ağrısına özgü kanıt sınırlıdır.

Güvenle yapılabilecekler

Cochrane derlemesi (Liddle ve Pennick, 2015; 34 çalışma, 5.121 gebe) şu sonuçlara varmıştır:

• Egzersiz: Sekiz–on iki haftalık egzersiz programları, bel ve pelvik kuşak ağrısı bildiren kadın sayısını azaltmıştır (orta kesinlikte kanıt); karada yapılan çeşitli egzersiz programları bu ağrıya bağlı işten uzak kalmayı da azaltmıştır. Karada yapılan egzersizin bel ağrısının şiddetini azalttığına ilişkin kanıt ise düşük kesinliktedir.
• Akupunktur ve manuel yaklaşımlar: Tek tek çalışmalarda pelvik ağrıda yarar bildirilmiştir; kanıt sınırlıdır.
• Güvenlik: Bildirildiği kadarıyla incelenen yöntemlerde kalıcı yan etki görülmemiştir.

Pratik öneriler:

1. Günlük 20–30 dakika yürüyüş ve haftada 2–3 gün gövde-kalça güçlendirme (kedi-deve, duvara karşı squat; köprü gibi sırt üstü hareketleri gebeliğin ikinci yarısında kısa tutun ya da dört ayak üzerinde veya yan yatarak yapılan hareketlerle değiştirin). Egzersize başlamadan önce programı kadın doğum hekiminizle konuşun; kanama, plasenta yerleşim sorunu, erken doğum riski ya da gebelikte yüksek tansiyon gibi durumlarda egzersiz programı mutlaka hekimle planlanır.
2. Yan yatarken dizler arasına ve karnın altına yastık; gebeliğin ikinci yarısından itibaren uzun süre sırt üstü yatmaktan kaçının.
3. Ayakkabı topuğunu alçak tutun; uzun süre ayakta durmayın.
4. Oturarak çalışıyorsanız bel desteği ve sık mola.
5. Pelvik kuşak ağrısında destek kemeri bazı kadınları rahatlatır.
6. Yük kaldırırken dizleri bükün, yükü gövdeye yakın tutun; mümkünse ağır kaldırmayı başkasına bırakın.
7. Suda egzersiz ve yüzme, eklemlere binen yükü azalttığı için gebelikte iyi tolere edilir.

Egzersiz sırasında ya da sonrasında vajinal kanama, düzenli ve ağrılı kasılmalar, su gelmesi, baş dönmesi, baş ağrısı, dengeyi bozan kas güçsüzlüğü, bacağa yayılan ağrı ya da uyuşma veya baldırda ağrı ve şişlik olursa egzersizi hemen bırakın. Vajinal kanama, düzenli ve ağrılı kasılmalar ya da su gelmesinde beklemeden doğum servisine ya da acile; tek bacakta baldırda ağrı ve şişlikte (pıhtı olasılığı) aynı gün hekime ya da acil servise; diğer belirtilerde hekiminize başvurun. Ani başlayan göğüs ağrısı ya da dinlenmekle geçmeyen nefes darlığında beklemeden 112’yi arayın.

Gün içinde küçük düzenlemeler

• Yataktan kalkarken önce yana dönün, bacakları sarkıtırken kollarla doğrulun.
• Araçtan inerken iki bacağı birlikte çevirin; bacakları ayırarak dönmek pelvik ağrıyı artırabilir.
• Uzun yolculuklarda her saat kısa bir yürüyüş molası verin.
• Çocuk taşırken ağırlığı kalçanın tek tarafına vermekten kaçının.

İlaç kullanımında dikkat

Gebelikte ağrı kesici seçimi hekim ve kadın doğum uzmanıyla birlikte yapılmalıdır. İbuprofen, naproksen ve diklofenak gibi iltihap giderici ağrı kesiciler, bebeğin böbrekleri ve kalp damarları üzerindeki etkileri nedeniyle gebeliğin 20. haftasından sonra hekim özel olarak önermedikçe kullanılmaz; gebeliğin diğer dönemlerinde de yalnızca hekim önerisiyle kullanılır. Bu nedenle reçetesiz ilaçları da hekiminize danışmadan kullanmayın. Sıcak uygulama (ılık, karın bölgesine değil bele) ve egzersiz ilk tercih edilen yöntemlerdir.

Gebelikte bel fıtığı olur mu?

Evet, gebelikte de bel fıtığı gelişebilir ya da var olan fıtık belirti verebilir. Dizin altına inen bacak ağrısı, uyuşma ya da güçsüzlük bunu düşündürür. Değerlendirme gebelikte de yapılabilir: görüntüleme gerekirse önce kontrastsız MR tercih edilir; röntgen ya da BT gerekli olduğunda, bebeğe ulaşan doz en aza indirilerek çekilebilir. Tanı amaçlı çekimlerde kullanılan dozlar, birkaç istisna dışında bebeğe zarar verecek düzeyin çok altındadır. Tedavi çoğu zaman hareket, pozisyon düzenlemeleri ve fizyoterapi ile yürütülür; acil belirtiler dışında cerrahi doğum sonrasına planlanır. Ayrıntılar bel fıtığı sayfasında.

Doğumdan sonra

Ağrıların çoğu doğumdan sonraki haftalarda geriler; bağlar eski gerginliğine döndükçe ve karın kasları toparlandıkça bel yükü azalır. Doğum sonrası egzersize kademeli başlamak, bebek taşıma ve emzirme pozisyonlarını düzenlemek ağrının uzamasını önlemeye yardımcı olabilir. Doğumdan aylar sonra süren ağrı ayrıca değerlendirilmelidir. Doğumda yapılan epiduralin kalıcı bel ağrısı yapıp yapmadığını doğum sonrası bel ağrısı ve epidural yazısında kanıtlarıyla ele aldık.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Bacağa yayılan ağrıyla birlikte uyuşma ya da hafif güçsüzlük (gebelikte de bel fıtığı olabilir): bir hafta içinde hekime başvurun; güçsüzlük saatler–günler içinde artıyorsa aynı gün acil servise başvurun.
• Yeni başlayan idrar yapamama, kontrol edilemeyen idrar ya da dışkı kaçırma, kasık-iç uyluk ve makat çevresinde (eyer bölgesi) uyuşma ya da iki bacakta birden güçsüzlük: aynı gün acil servise başvurun. Öksürürken ya da hapşırırken az miktarda idrar kaçırma gebelikte sıktır ve tek başına acil değildir; yine de hekiminize söyleyin.
• Ateş ya da titreme (böbrek enfeksiyonu bel ağrısı yapabilir): aynı gün acil servise ya da doğum servisine başvurun. Ateş olmadan idrar yaparken yanma varsa aynı gün hekiminize başvurun.
• Bel ya da karın ağrısıyla birlikte düzenli kasılmalar (erken doğum belirtisi olabilir), vajinal kanama, su gelmesi, bebek hareketlerinde azalma ya da karında sürekli sertlikle birlikte şiddetli ağrı: beklemeden doğum servisine ya da acile başvurun.
• Şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu ya da mide üstünde ağrı (gebelikte yüksek tansiyon belirtisi olabilir): beklemeden doğum servisine ya da acile başvurun.
• Egzersiz ve düzenlemelere rağmen günlük yaşamı kısıtlayan ağrı.

Genel uyarı belirtileri için ne zaman acile başvurmalı? sayfasına bakın.

Sık sorulan sorular

Hamilelikte bel ağrısı kaçıncı ayda başlar?

Çoğunlukla ikinci üç ayda, karın büyüyüp ağırlık merkezi öne kaydıkça başlar ve üçüncü üç ayda artabilir. Daha erken başlayan ağrı da görülebilir; özellikle gebelik öncesinde bel ağrısı öyküsü olanlarda.

Hamilelikte bel ağrısına ne iyi gelir?

Düzenli yürüyüş ve gövde güçlendirme, yan yatışta dizler arasına yastık, alçak topuklu ayakkabı, bele ılık uygulama ve sık mola. Pelvik kuşak ağrısında destek kemeri yardımcı olabilir.

Hamilelikte bel ağrısı için hangi ilaç kullanılır?

Bu kararı kadın doğum hekiminizle birlikte verin. İbuprofen gibi iltihap giderici ağrı kesiciler gebeliğin 20. haftasından sonra hekim özel olarak önermedikçe kullanılmaz; reçetesiz ilaçları da danışmadan kullanmayın.

Hamilelikte bel ağrısı bebeğe zarar verir mi?

Mekanik bel ve pelvik kuşak ağrısı bebeğe zarar vermez. Ancak ateş, idrar yanması, kanama, su gelmesi ya da düzenli kasılmalarla birlikte olan ağrı farklı nedenlere işaret edebilir ve beklemeden hekim değerlendirmesi gerektirir.

Hamilelikte MR çekilir mi?

Evet; MR radyasyon içermez ve gerekli olduğunda gebelikte kullanılabilir. Kontrast madde (gadolinyum) ise zorunlu olmadıkça kullanılmaz. Röntgen ve BT de gerekli olduğunda, bebeğe ulaşan doz en aza indirilerek çekilebilir.

Hamilelikte bel fıtığı ameliyatı olur mu?

Çok nadiren, yalnızca acil belirtilerde gündeme gelir. Çoğu olguda tedavi hareket, pozisyon düzenlemeleri ve fizyoterapi ile yürütülür ve cerrahi kararı doğum sonrasına bırakılır.