Yaşlılarda kamburluk ve osteoporoz: neden olur, ne kadar önemli, ne yapılabilir?

Kısa yanıt

İleri yaşta sırtın öne doğru yuvarlaklaşması (tıbbi adıyla yaşa bağlı hiperkifoz) çok yaygındır ve çoğu zaman “yaşlılığın doğal hali” sayılıp geçilir; oysa nedenlerinin bir bölümü tedavi edilebilir ya da ilerlemesi yavaşlatılabilir. Kamburluğun arkasında genellikle birkaç etken birlikte bulunur: osteoporoza bağlı omur çökme kırıkları, disklerin yükseklik kaybı, sırt ekstansör kaslarının zayıflaması ve yıllar içinde yerleşen öne eğik duruş. Hiperkifoz denge bozukluğu, düşme ve yeni kırık riskinde artış, solunum kapasitesinde azalma ve günlük işlevde kısıtlanmayla ilişkilidir. İyi haber şudur: kemik yoğunluğunu ölçmek ve gerekiyorsa tedavi etmek, sırt kaslarını hedefleyen egzersiz yapmak ve düşmeyi önlemek bu zincirin kırılabilir halkalarıdır. Tüm tipler için kifoz (kamburluk) sayfasına, konu bütünü için kamburluk merkezine bakın.

Yaşlılıkta kamburluk neden artar?

Sırtın normal kavisi genç erişkinde yaklaşık 20–40 derecedir ve yaşla birlikte yavaş yavaş artar. 60 yaş üstünde her beş kişiden birinden fazlasında kavis belirgin biçimde artmıştır; bu oran yaşla yükselir. Kado ve arkadaşlarının derlemesi (2007) önemli bir noktayı vurgular: yaşlılıkta hiperkifozu olanların yalnızca bir bölümünde omur kırığı bulunur. Yani kamburluk ile kırık eşanlamlı değildir.

Başlıca katkıda bulunan etkenler:

• Omur çökme kırıkları. Osteoporozlu omur gövdesi önde ezilerek kama biçimi alır; her kırık kavise birkaç derece ekler. Kırıkların bir bölümü ağrısız ya da hafif ağrılıdır ve yalnızca boy kısalmasıyla fark edilir. Ayrıntı için omurga kırığı ve osteoporoz ve omurga kırıklarından korunma sayfalarına bakın.
• Disklerin yükseklik kaybı. Dejeneratif disk hastalığında disklerin önde daha çok çökmesi kavisi artırır.
• Sırt ekstansör kaslarının zayıflaması. Gövdeyi dik tutan kasların gücü yaşla azalır; zayıf kas eğriliği taşıyamaz, eğrilik arttıkça kas daha dezavantajlı çalışır. Katzman ve arkadaşları (2010) bu kısır döngüyü hiperkifozun hem nedeni hem sonucu olarak tanımlar.
• Bağ ve duruş değişiklikleri. Önde göğüs kaslarının kısalması, arkada bağların gevşemesi ve yıllar içinde yerleşen öne eğik oturma alışkanlığı.

Kamburluk neden önemli: denge, düşme, solunum

Hiperkifoz yalnızca görünüm sorunu değildir; gözlemsel çalışmalar bir dizi sonuçla ilişkisini göstermiştir. İlişki, nedensellikle aynı şey değildir; ancak birikmiş veri tutarlıdır.

• Denge ve düşme. Başın ve gövdenin öne kayması ağırlık merkezini öne taşır; adım uzunluğu kısalır, yürüyüş yavaşlar, merdiven ve sandalyeden kalkma zorlaşır. Hiperkifozlu yaşlılar denge testlerinde daha kötü sonuç alır ve daha sık düşer.
• Yeni kırık. Öne eğik gövde omur ön duvarına binen yükü artırır; mevcut kırıklar yeni kırıkların habercisidir. İlk kırıktan sonra ikincisinin riski belirgin biçimde yükselir.
• Solunum. İleri eğrilikte göğüs kafesinin genişlemesi kısıtlanır ve akciğer kapasitesi azalır; nefes darlığı ve efor kapasitesinde düşme bildirilir.
• Günlük işlev. Uzanma, giyinme ve sırtüstü yatma zorlaşır; sırt ağrısı ve yorgunluk artar. İleri yaşta bel ağrısının diğer nedenleri ve hareketli kalmanın yolları yaşlılarda bel ağrısı ve hareket yazısında.
• Ölüm riski. 1.353 yaşlının ortalama 4 yıl izlendiği Rancho Bernardo çalışmasında (Kado 2004) hiperkifotik duruşu olanlarda ölüm oranı diğer etkenlerden bağımsız olarak yaklaşık 1,4 kat yüksek bulunmuştur. Bu bir gözlem bulgusudur; kamburluğun tek başına ölüme yol açtığını değil, genel kırılganlığın görünür bir işareti olabileceğini gösterir.

Değerlendirme: hangi tetkikler gerekir?

• Muayene. Hekim ayakta ve yatarken kavisin esnekliğine, boy kaybına, denge ve yürüyüşe, kalça ve diz hareketlerine bakar. Son yıllardaki boy kısalması sorulur; gençlikteki boya göre 4 santimetre ya da daha fazla, önceki ölçüme göre 2 santimetre ya da daha fazla kısalma omur kırığı için uyarıcıdır ve omurga görüntülemesini gündeme getirir.
• Ayakta yan omurga röntgeni. Kavis derecesini ölçer ve çökme kırıklarını gösterir. Yeni, ağrılı ya da hızla artan kamburlukta mutlaka istenir.
• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA). Kılavuzlar 65 yaş ve üzeri kadınlara, 70 yaş ve üzeri erkeklere, risk etkeni olan menopoz sonrası kadınlar ile 50–69 yaş erkeklere ve 50 yaşından sonra kırık geçiren herkese önerir. Omur kırığı saptanan herkeste kemik yoğunluğu değerlendirilmelidir.
• MR. Yeni kırığın yaşı belirsizse, bacaklarda nörolojik bulgu varsa ya da tümör ve enfeksiyon şüphesi doğarsa istenir; her kamburlukta gerekmez.

Ne yapılabilir?

Kemik sağlığı

Osteoporoz saptanırsa tedavi, yeni omur kırıklarının riskini azaltarak kırığa bağlı kavis artışını sınırlamanın temel adımıdır: yeterli kalsiyum ve D vitamini, hekimin uygun bulduğu kemik koruyucu ilaç sınıfı ve tedaviye uyum. İlaç adları ve dozlar hekiminizle belirlenir.

Sırt kaslarını güçlendiren egzersiz

Bu alandaki en nitelikli kanıt, kifozu 40 derece ve üzeri olan 60 yaş ve üstü 99 kişiyi kapsayan SHEAF randomize çalışmasından gelir (Katzman 2017): altı ay süren hedefe yönelik sırt güçlendirme ve duruş eğitimi programı, kontrol grubuna göre röntgende ölçülen kifozu yaklaşık 3 derece azaltmış ve katılımcıların beden algısı ile görünümden memnuniyetini iyileştirmiştir. Üç derecelik fark küçüktür ve röntgen ölçümünün hata payına yakındır; yine de yaşla artması beklenen bir eğriliğin azalabildiğini göstermesi umut vericidir. Küçük ve rastgele atamasız bir çalışmada (Ball 2009), haftada üç gün sırt ekstansiyon egzersizi yapan 50–59 yaşlarındaki kadınlarda kifoz bir yılda yapmayanlara göre daha az ilerlemiştir. Program örnekleri için kamburluk egzersizleri ve duruş yazısına ve fizik tedavi sayfasına bakın. Osteoporozu olan kişi öne eğilerek yapılan, gövdeyi büken ve yüklenen hareketlerden kaçınmalıdır; program fizyoterapist eşliğinde başlamalıdır. Kemik erimesinde hangi egzersizlerin önerildiği ve hangi hareketlerin sınırlandığı kemik erimesinde güvenli egzersiz ve hareket yazısında. Egzersiz sırasında baş dönmesi olursa egzersizi bırakın ve hekiminize danışın; bacaklarda uyuşma ya da güçsüzlük olursa egzersizi bırakın ve aynı gün değerlendirilin; ani, şiddetli sırt ağrısı başlarsa kırık olasılığı nedeniyle aynı gün değerlendirilin; göğüs ağrısı ya da baskı hissi olursa 112’yi arayın.

Denge ve düşme önleme

Cochrane derlemesi (Sherrington 2019), denge ve işlevsel egzersiz programlarının toplumda yaşayan yaşlılarda düşmeleri yaklaşık dörtte bir azalttığını göstermiştir. Ev içi düzenlemeler (halı kenarları, aydınlatma, banyo tutamakları), görme kontrolü, baş dönmesi yapan ilaçların hekimle gözden geçirilmesi ve uygun ayakkabı bu etkiyi tamamlar.

Ağrı ve kırık yönetimi

Yeni çökme kırığında kısa süreli ağrı kesici, kademeli hareket ve gerekirse yumuşak destek kullanılır. Çimento enjeksiyonu (vertebroplasti/kifoplasti) seçilmiş hastalarda düşünülür; Cochrane derlemesi (Buchbinder 2018), sahte (plasebo) işlemle karşılaştırılan çalışmalarda vertebroplastinin ağrıda klinik olarak önemli bir yarar sağlamadığını bildirmiştir; bu nedenle çimento enjeksiyonu rutin önerilmez. Uzun füzyon ameliyatları yaşlı hiperkifozunda nadiren yeri olan, riski yüksek seçeneklerdir (kifoz ameliyatı).

Ne zaman hekime başvurmalı?

• Düşme ya da ani hareket sonrası başlayan şiddetli sırt-bel ağrısı (yeni çökme kırığı olasılığı): aynı gün değerlendirme gerekir. Kısa sürede artan kamburlukta bir hafta içinde hekime başvurun.
• Bacaklarda güçsüzlük, uyuşma, yürümede bozulma, idrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik: aynı gün değerlendirme gerekir (ne zaman acile başvurmalı).
• Ateş ya da titremeyle birlikte sırt-bel ağrısı: aynı gün acil servise başvurun. Gece uyandıran ve dinlenmekle geçmeyen ağrı, açıklanamayan kilo kaybı ya da kanser öyküsü olan kişide yeni sırt-bel ağrısı: bir hafta içinde hekime başvurun.
• Nefes darlığının artması, sık düşme.
• Daha önce hiç kemik yoğunluğu ölçümü yapılmamış 65 yaş ve üzeri kadın ya da 70 yaş ve üzeri erkek.

Sık sorulan sorular

Yaşlılarda kamburluk neden olur?

Omur çökme kırıkları, disklerin yükseklik kaybı, sırt kaslarının zayıflaması ve yıllar içinde yerleşen öne eğik duruş birlikte kamburluğu oluşturur. Hiperkifozu olan yaşlıların yalnızca bir bölümünde kırık bulunur; kas zayıflığı tek başına da kavisi artırabilir.

Yaşlılıkta kamburluk düzelir mi?

Oluşmuş kırıklar geri alınamaz, ancak kamburluğun ilerlemesi yavaşlatılabilir ve bir ölçüde azaltılabilir. Randomize bir çalışmada altı aylık sırt güçlendirme ve duruş programı kifozu birkaç derece azaltmıştır. Hedef, dengeyi ve işlevi korumaktır.

Kamburluk ve osteoporoz arasındaki ilişki nedir?

Osteoporoz omurları kırılgan yapar; omur gövdesi önde çöktüğünde kama biçimi alır ve kavis artar. Kamburluk, sessiz geçirilmiş omur kırıklarının ilk görünür işareti olabilir; bu yüzden yeni kamburlukta kemik yoğunluğu ölçümü önerilir.

Kamburluk nefes darlığı yapar mı?

İleri eğrilikte göğüs kafesinin genişlemesi kısıtlanır ve akciğer kapasitesi azalır. Hafif ve orta eğrilikte belirgin solunum sorunu beklenmez; nefes darlığı varsa kalp ve akciğer nedenleri de araştırılmalıdır.

Yaşlılar için kamburluk egzersizleri güvenli mi?

Sırt ekstansör kaslarını güçlendiren, göğüs kaslarını esneten ve dengeyi çalıştıran egzersizler osteoporozlu yaşlılarda da uyarlanmış biçimde ve genellikle güvenle uygulanabilir; öne eğilerek gövdeyi büken ve ağır yüklenen hareketlerden kaçınılır. Programa fizyoterapist eşliğinde başlamak ve hekiminize danışmak önerilir. Egzersiz sırasında göğüs ağrısı olursa egzersizi bırakıp 112’yi arayın; ani, şiddetli sırt ağrısında aynı gün değerlendirilin; bacaklarda uyuşma ya da güçsüzlükte egzersizi bırakıp aynı gün değerlendirilin; baş dönmesinde egzersizi bırakıp hekiminize danışın.

Kamburluk için korse takmalı mıyım?

Sert korseler yaşlı hiperkifozunu düzeltmez ve uzun kullanımda hareketsizliği artırabilir. Sırt kaslarını uyaran hafif destekler küçük çalışmalarda denenmiştir; kanıt sınırlıdır. Asıl tedavi egzersiz ve kemik sağlığıdır; korse kararı hekiminizle verilmelidir.