Omurga enfeksiyonu (spondilodiskit): belirtileri, riskleri ve tedavisi (Spondilodiskit / vertebral osteomiyelit)

Nedir?

Omurga enfeksiyonu, mikropların omurlar arası diske ve komşu omur kemiklerine yerleşmesiyle oluşan iltihaptır. Disk ve omur birlikte tutulduğunda spondilodiskit, kemik ön plandaysa vertebral osteomiyelit adı verilir. Mikroplar en sık kan yoluyla gelir: vücudun başka bir yerindeki enfeksiyon (idrar yolu, cilt, kalp kapağı, damar içi kateter) kana karışır ve kan akımının yoğun olduğu omur gövdelerine yerleşir. Daha seyrek olarak omurga ameliyatı veya enjeksiyonu sonrasında doğrudan bulaşma olur. İltihap omurga kanalına yayılırsa omuriliğin dışında irin birikimi, yani spinal epidural apse gelişebilir; bu durum omuriliğe bası yaparak acil bir tablo oluşturur.

En sık etken bakterilerdir; bunlar arasında özellikle Staphylococcus aureus öne çıkar. Tüberküloz ve bruselloz gibi ülkemizde görülen enfeksiyonlar da omurgayı tutabilir. Hastalık seyrek olmakla birlikte yaşlanan nüfus, şeker hastalığı ve bağışıklığı baskılayan tedavilerin yaygınlaşmasıyla sıklığı artmaktadır. Tanı çoğu zaman gecikir, çünkü ilk belirti sıradan bel ağrısına benzer.

Belirtileri

• Ağrı: Neredeyse her hastada vardır. Sırt veya belde, dinlenmekle geçmeyen, gece de süren, günler-haftalar içinde giderek artan ağrı. Omurga üzerinde parmakla bastırınca belirgin hassasiyet.
• Ateş: Hastaların yalnızca bir bölümünde görülür; ateşin olmaması enfeksiyonu dışlamaz. Titreme, terleme, halsizlik ve iştahsızlık eşlik edebilir.
• Hareket kısıtlılığı: Beli veya boynu oynatmada zorluk, kas spazmı.
• Nörolojik belirtiler: Bacaklarda veya kollarda güçsüzlük, uyuşma, yürümede bozulma, idrar yapamama ya da kaçırma. Bunlar apse veya omurganın çökmesiyle oluşan basının işaretidir ve acildir.
• Yayılan ağrı: Sinir kökü etkilenirse bacağa veya kola yayılan ağrı; siyatik ile karışabilir.

Hangi belirti neyi düşündürür? Zorlanmayla başlayıp dinlenmekle rahatlayan ağrı mekanik nedenleri (bel fıtığı, kas zorlanması) düşündürür. Dinlenmekle geçmeyen, gece süren ve giderek artan ağrı; özellikle ateş, yakın zamanda geçirilmiş enfeksiyon, girişim ya da bağışıklık sorunu varsa enfeksiyon veya tümör açısından değerlendirilmelidir.

Nedenleri ve risk faktörleri

• Kan yoluyla yayılan enfeksiyonlar: İdrar yolu enfeksiyonu, cilt ve yumuşak doku enfeksiyonları, kalp kapağı iltihabı (endokardit), damar içi kateter ve diyaliz erişim yolları.
• Şeker hastalığı: En sık eşlik eden hastalıktır; hem riski artırır hem iyileşmeyi geciktirir.
• Bağışıklığın baskılanması: Kortizon ve bağışıklık baskılayıcı ilaçlar, kemoterapi, kronik böbrek yetmezliği, karaciğer sirozu, ileri yaş, alkol kullanımı.
• Damar içi madde kullanımı ve kötü diş sağlığı.
• Omurga girişimleri: Ameliyat, epidural veya faset enjeksiyonu ve diğer girişimler sonrasında doğrudan bulaş; genel olarak seyrek bir komplikasyondur.
• Tüberküloz ve bruselloz: Hayvancılıkla uğraşanlar ve pastörize edilmemiş süt ürünü tüketenlerde bruselloz, bağışıklığı zayıf kişilerde tüberküloz akılda tutulur.

Tanı nasıl konur?

ABD Enfeksiyon Hastalıkları Derneği’nin (IDSA) 2015 rehberi, yeni veya kötüleşen sırt-bel ağrısıyla birlikte ateş, yüksek CRP veya sedimantasyon ya da kan dolaşımı enfeksiyonu/endokardit olan her hastada omurga enfeksiyonunun düşünülmesini önerir. İlk adım kan testleridir: CRP ve sedimantasyon hastaların büyük çoğunluğunda yüksektir, beyaz küre normal olabilir. Kan kültürü antibiyotik başlanmadan önce alınır; mikrop kanda üretilebilirse biyopsiye gerek kalmayabilir.

Görüntülemede MR ilk tercihtir: disk ve komşu omurlardaki iltihabı, apseyi ve omurilik basısını gösterir; röntgen erken dönemde normaldir. Kan kültürü negatifse, BT eşliğinde iğne biyopsisi ile diskten örnek alınıp kültür ve patoloji çalışılır; antibiyotiğe mümkünse kültür sonucu alınana kadar başlanmaz, ancak sepsis ya da nörolojik bulgu varsa beklenmez. Enfeksiyonun kaynağını bulmak için kalp ultrasonu (ekokardiyografi), idrar kültürü ve gerekirse diğer incelemeler yapılır. Bel ağrısında görüntüleme ilkeleri için her bel ağrısında MR gerekir mi? yazısına bakabilirsiniz.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, enfeksiyon hastalıkları ve omurga cerrahisi (beyin ve sinir cerrahisi ya da ortopedi) uzmanlarının birlikte yürüttüğü bir süreçtir; çoğu hastada ameliyat gerekmez.

Ameliyatsız

• Antibiyotik: Tedavinin temelidir. İlaç, üretilen mikroba göre seçilir; başlangıçta genellikle damar yoluyla verilir, ardından uygun hastalarda ağızdan sürdürülür. Toplam süre tipik olarak 6 haftadır: bakteriyel (piyojenik) omurga enfeksiyonu olan erişkinlerde yapılan büyük bir rastgele kontrollü çalışma, 6 haftalık tedavinin 12 haftadan daha kötü olmadığını göstermiştir. Apse, yaygın kemik yıkımı, dirençli mikrop, tüberküloz veya bruselloz gibi durumlarda süre uzatılır. Tüberküloz ve brusellozda aylarca süren özel ilaç kombinasyonları gerekir.
• İzlem: Ağrı, ateş ve CRP değerleriyle yanıt takip edilir; iyileşen hastada rutin kontrol MR’ı gerekmez, bulgular kötüleşirse tekrarlanır.
• Ağrı kontrolü ve korse: Ağrı kesiciler ve gerekirse geçici bir korse hareketi rahatlatır; uzun süre yatak istirahati önerilmez.
• Kaynağın tedavisi: Endokardit, idrar yolu enfeksiyonu veya kateter kaynağı birlikte tedavi edilir.

Cerrahi

Cerrahi şu durumlarda gündeme gelir: omuriliğe veya sinir köklerine bası yapan apse ve ilerleyen nörolojik bulgu; iğneyle örnek alınamadığında tanı için açık biyopsi; antibiyotiğe rağmen kontrol altına alınamayan enfeksiyon; omurun çökmesi ya da dengesizliğine bağlı şiddetli ağrı ve deformite. Ameliyatta iltihaplı doku ve apse temizlenir, sinirler rahatlatılır, gerekirse omurga vida ve çubuklarla sabitlenir (füzyon ilkesi). Enfeksiyon varlığında metal sabitleme dikkatle planlanır; antibiyotik tedavisi eşliğinde kabul gören bir yaklaşımdır ve karar hastaya göre verilir. Karar süreci için ameliyatsız mı, ameliyat mı? sayfası genel bir çerçeve sunar.

Ne zaman acil?

Omurga enfeksiyonunda en tehlikeli durum epidural apse ve omurilik basısıdır: bacaklarda veya kollarda saatler-günler içinde artan güçsüzlük, yürüyememe, idrar yapamama veya kaçırma, kasıkta uyuşma. Bu belirtilerde acile gidilmeli; tedavi saatler içinde planlanmalıdır, çünkü gecikme kalıcı felç riskini artırır. Ateş veya titremeyle birlikte sırt-bel ağrısı beklemeden, aynı gün acil serviste değerlendirilmelidir. Şeker hastalığı, bağışıklığı baskılayan bir hastalık ya da ilaç, damar içi madde kullanımı ya da yakın zamanda omurgaya iğne veya ameliyat öyküsü olanlarda ateş olmasa bile giderek artan şiddetli sırt-bel ağrısı da aynı gün acil serviste değerlendirilmelidir. Uyarı belirtilerinin tam listesi ne zaman acile başvurmalı sayfasındadır; benzer acil tablo kauda ekina sendromu sayfasında anlatılır.

İyileşme ve günlük yaşam

Erken tanı ve uygun antibiyotikle enfeksiyon çoğu hastada kontrol altına alınır; bakteriyel omurga enfeksiyonunda yapılan büyük bir çalışmada bir yılın sonunda hastaların yaklaşık %91’i iyileşmiş sayılmıştır. Bir bölümünde sırt ağrısı ve hareket kısıtlılığı sürebilir; nörolojik hasar geliştiyse düzelme derecesi tedaviye ne kadar erken başlandığına bağlıdır. Ağrı genellikle tedavinin ilk haftalarında azalır, tam iyileşme aylar alabilir; tutulan omurlar bazen kendiliğinden kaynaşır ve bu, bir miktar hareket kaybıyla birlikte ağrının azalmasına katkıda bulunabilir. İyileşme döneminde yürüyüş teşvik edilir; ağır kaldırma ve ani dönme hareketleri kemik iyileşene kadar ertelenir. Ardından kademeli bir egzersiz programı gövde kaslarını yeniden güçlendirir. Nüks seyrektir, ancak tedavi erken kesilirse ya da kaynak giderilmezse görülebilir; bu nedenle kontrol randevularına ve kan testlerine uyum önemlidir. Şeker hastalığının kontrolü ve sigaranın bırakılması iyileşmeyi hızlandırır.

Sık sorulan sorular

Omurga enfeksiyonu belirtileri nelerdir?

Dinlenmekle geçmeyen, gece de süren ve giderek artan sırt-bel ağrısı en sık belirtidir. Ateş, titreme, halsizlik, omurga üzerinde hassasiyet ve hareket kısıtlılığı eşlik edebilir. Bacaklarda güçsüzlük ya da idrar sorunu gelişirse acildir.

Omurga enfeksiyonu ateşsiz olur mu?

Evet. Hastaların önemli bir bölümünde ateş yoktur; özellikle yaşlılarda ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde ağrı tek belirti olabilir. Bu nedenle giderek artan, dinlenmekle geçmeyen ağrıda kan testleri ve gerekirse MR ile değerlendirme yapılır; şeker hastalığı, bağışıklığı baskılayan bir hastalık ya da ilaç, damar içi madde kullanımı ya da yakın zamanda omurgaya iğne veya ameliyat öyküsü varsa ateş olmasa bile giderek artan şiddetli ağrıda aynı gün acil servise başvurun.

Spondilodiskit nasıl bulaşır?

Çoğunlukla vücudun başka bir yerindeki enfeksiyonun kan yoluyla omurgaya taşınmasıyla oluşur; insandan insana bulaşmaz. Yalnızca omurga tüberkülozuna eşlik eden akciğer tüberkülozu varsa öksürükle bulaşma söz konusu olabilir. Daha seyrek olarak omurga ameliyatı veya enjeksiyonu sonrasında doğrudan yerleşir. Brusellozda pastörize edilmemiş süt ürünleri kaynak olabilir.

Omurga enfeksiyonunda antibiyotik kaç hafta sürer?

Tipik süre 6 haftadır; büyük bir klinik çalışma 6 haftanın 12 haftadan daha kötü olmadığını göstermiştir. Apse, yaygın kemik yıkımı, dirençli mikrop, tüberküloz veya bruselloz varsa süre uzatılır. Süreye hekiminiz karar verir, erken bırakmak nükse yol açabilir.

Omurga enfeksiyonu MR’da görülür mü?

Evet. MR, disk ve omurlardaki iltihabı, apseyi ve omurilik basısını erken dönemde gösteren en duyarlı yöntemdir. Röntgen ilk haftalarda normal olabilir; BT kemik yıkımını ve biyopsi planlamasını destekler.

Omurga enfeksiyonu ameliyat gerektirir mi?

Çoğu hastada yalnızca antibiyotik tedavisi yeterlidir. Omuriliğe bası yapan apse, ilerleyen nörolojik bulgu, antibiyotiğe yanıtsızlık, omurun çökmesi veya tanı için örnek alınamaması durumunda cerrahi gerekir.

Omurga enfeksiyonu tam olarak iyileşir mi?

Erken tanı ve uygun antibiyotikle enfeksiyon çoğu hastada kontrol altına alınır; büyük bir çalışmada bir yılın sonunda hastaların yaklaşık %91’i iyileşmiş sayılmıştır. İyileşme aylar sürebilir; bir bölümünde sırt ağrısı sürebilir ve tutulan omurlar kaynaşarak bir miktar hareket kaybı bırakabilir. Nörolojik hasar geliştiyse düzelme derecesi tedaviye ne kadar erken başlandığına bağlıdır.

Benzer belirtiler veren durumlar

• Spinal epidural apse: ateş ve sırt ağrısıyla gelen acil omurga enfeksiyonu
• Omurga tüberkülozu (Pott hastalığı): sinsi sırt ağrısının gözden kaçan nedeni
• Omurga tümörleri: belirtileri, uyarı işaretleri ve tanı yolu
• Omurga çökme kırığı: osteoporoza bağlı omur kırıkları
• Bel fıtığı: belirtileri, tanısı ve tedavisi
• Kauda ekina sendromu: acil bel fıtığı belirtileri

Muayenede sorabileceğiniz sorular

• Ağrımın enfeksiyona bağlı olduğunu hangi bulgular düşündürüyor?
• Mikrop nasıl belirlenecek; kan kültürü yeterli mi, biyopsi gerekir mi?
• Antibiyotik ne kadar sürecek ve yanıtı neyle izleyeceğiz?
• Omurgamda apse veya çökme var mı; hangi durumda ameliyat gerekir?
• Enfeksiyonun kaynağı (kalp kapağı, idrar yolu, diş) araştırılacak mı?

Hafif şikâyetlerde evde yapılabilecekler

• Omurga enfeksiyonu şüphesi evde izlenmez; aşağıdaki öneriler tanı konup tedavi başladıktan sonraki dönem içindir.
• Antibiyotiği hekiminizin belirlediği süre boyunca, dozları atlamadan kullanın; erken bırakmak nüks riskini artırır, süreyi hekiminize danışmadan kısaltmayın.
• Ağrı azalınca bile, iyileşme tamamlanana kadar ağır kaldırmaktan ve ani eğilme-dönme hareketlerinden kaçının; korse önerildiyse kullanın.
• Ateş, titreme, ağrıda yeniden artış, bacaklarda güçsüzlük veya idrar değişikliği olursa kontrolü beklemeden, aynı gün acil servise başvurun.
• Şeker hastalığınız varsa kan şekerini sıkı kontrol edin; iyileşmeyi doğrudan etkiler.