Kısa yanıt
Skolyozu (omurganın yana doğru eğrilmesi ve kendi ekseninde dönmesi) olan çocuk ve gençler, birkaç özel durum dışında istedikleri sporu yapabilir; spor yapmaları önerilir. Skolyozun ameliyatsız tedavisi üzerine çalışan uluslararası bilim derneği SOSORT’un 2016 rehberi, sporun bedensel, sinir-kas (nöromotor), ruhsal ve sosyal yararları nedeniyle skolyozlu çocuklarda desteklenmesini ve korse tedavisi sırasında da sürdürülmesini önerir. Öte yandan yüzme dahil hiçbir sporun eğriliği düzelttiği ya da ilerlemesini önlediği gösterilmemiştir. Kısacası spor sağlık için yapılır, tedavi olarak değil.
Bu yazıda sık duyulan beş yanlışı kanıtla karşılaştırıyoruz. Skolyozun ne olduğu ve nasıl izlendiği skolyoz sayfasında, eğriliğin derecesinin nasıl ölçüldüğü Cobb açısı ve skolyoz dereceleri yazısında anlatılır.
Yanlış 1: “Yüzme skolyozu düzeltir”
Yaygın inanış. Skolyoz tanısı konan çocuğun ailesine sıkça “yüzmeye yazdırın, omurgası düzelir” denir.
Kanıt ne diyor? Yüzmenin skolyozu düzelttiğini ya da eğriliğin ilerlemesini yavaşlattığını gösteren kontrollü bir çalışma yoktur. SOSORT rehberi sporu skolyozun özgül tedavisi olarak kabul etmez. Skolyoz için özel olarak tasarlanmış egzersizlerde bile kanıt sınırlıdır: Cochrane derlemesi (Romano ve ark. 2012) yalnızca iki çalışma bulmuş, kanıtın kalitesini düşük ile çok düşük arasında değerlendirmiş ve bu egzersizleri önermek için yeterli yüksek kaliteli kanıt olmadığı sonucuna varmıştır. Genel bir spor olan yüzmenin eğriliği azalttığını gösteren bir bulgu ise yoktur.
Bu izlenim nereden geliyor? Suda vücut yatay durur ve yerçekiminin omurgaya bindirdiği yük azalır. Yatarken çekilen filmlerde eğriliğin ayakta çekilenlere göre biraz daha küçük görünmesi gibi, suda da gövde daha düz görünebilir; bu geçicidir, ayağa kalkınca eğrilik aynıdır. Ayrıca ergenlerde en sık görülen tip olan idiyopatik skolyozun (nedeni bilinmeyen skolyoz) önemli bir bölümü hafif kalır ve ilerlemez (Weinstein ve ark., Lancet 2008). Bu çocuklarda “yüzme sayesinde ilerlemedi” izlenimi doğabilir, oysa eğrilik yüzmeden bağımsız olarak zaten sabit kalabilirdi.
Doğrusu. Yüzme; kondisyon, gövde ve omuz kasları, nefes kontrolü ve keyif için değerli bir spordur ve skolyozlu çocuk rahatlıkla yüzebilir. Belirli bir yüzme stilinin skolyoza iyi geldiği gösterilmemiştir; çocuğun sevdiği ve düzenli sürdürebildiği stil uygundur. Yüzmeye başlamak, hekimin önerdiği kontrol röntgenlerini, korseyi ya da skolyoza özgü egzersizleri ertelemek için gerekçe olmamalıdır. Yarışma düzeyinde haftada saatlerce yüzen çocuklarda da izlem planı aynen sürer. Erişkinde eğriliğe bel ağrısı eşlik ediyorsa stil seçimi için bel fıtığında yüzme, pilates ve yoga yazısındaki ilkeler yol gösterir.
Yanlış 2: “Skolyozlu çocuk spordan uzak durmalı”
Yaygın inanış. Omurgası eğri olan çocuk zıplamamalı, top oynamamalı, beden eğitimi dersinden muaf tutulmalı.
Kanıt ne diyor? Durum tam tersidir: SOSORT rehberi skolyozlu çocukların spor yapmasını önerir. Gerekçe, sporun genel sağlık, hareket becerisi, özgüven ve arkadaş ilişkileri üzerindeki yararlarıdır. İdiyopatik skolyozun nedeni bilinmemekle birlikte genetik yatkınlığın rol oynadığı düşünülür. Hareketsiz kalmanın eğriliğin ilerlemesini önlediğini gösteren bir kanıt yoktur; hareketsizlik ise kas gücünü, kondisyonu ve ruh hâlini olumsuz etkiler.
Doğrusu. Beden eğitimi dersi, takım sporları, koşu, bisiklet, dans ve dövüş sporları dahil çoğu etkinlik serbesttir. Skolyoz tanısı tek başına beden eğitiminden muafiyet gerekçesi değildir. İstisnalar hekimin özel olarak belirttiği durumlardır: yakın zamanda geçirilmiş ameliyat, eşlik eden bir kalp ya da akciğer hastalığı veya açıklanamayan ağrı gibi. Bu yazı idiyopatik skolyoz içindir; sinir ve kas hastalıklarına bağlı (nöromüsküler) skolyozda spor planı altta yatan hastalığa göre ayrıca yapılır.
Yanlış 3: “Spor, özellikle tek taraflı spor, skolyoza yol açar”
Yaygın inanış. Tenis, eskrim ya da okçuluk gibi tek kolun ağırlıklı kullanıldığı sporlar omurgayı eğer.
Kanıt ne diyor? Tek taraflı sporların idiyopatik skolyoza yol açtığı gösterilmemiştir. Bu sporlarda bir taraftaki kasların daha gelişmesi ve omuzların farklı yükseklikte durması, gövde eğriliğiyle karıştırılabilir. Gerçek eğriliği bu görüntüden ayıran, öne eğilme testi ve gerekirse ayakta çekilen röntgendir; bunlar çocuk ve ergende skolyoz yazısında anlatılır. Ağır çanta sorusu için okul çantası çocuğun omurgasını bozar mı? yazısına bakabilirsiniz.
Bir ayrıntı. Ritmik jimnastik ve bale gibi aşırı esneklik isteyen dallarda skolyozun daha sık görülüp görülmediği tartışılmaktadır; bir ilişki varsa bile bunun spordan mı, yoksa doğuştan esnek yapılı çocukların bu dallara yönelmesinden mi kaynaklandığı bilinmemektedir. Bu dallarda sık geriye bükülmeyle artan ve haftalarca süren bel ağrısı ise skolyozdan çok spondilolizis (omur kemiğinde stres çatlağı) düşündürür ve hekime gösterilmelidir.
Yanlış 4: “Korse takan çocuk spor yapamaz”
Yaygın inanış. Korse dönemi, spor hayatının askıya alındığı yıllardır.
Kanıt ne diyor? SOSORT rehberi korse tedavisi sırasında da sporun sürdürülmesini önerir. Spor genellikle korse çıkarılarak yapılır. Dikkat edilmesi gereken nokta zamandır: Büyümesi süren ve eğriliği 20–40 derece olan ergenlerin katıldığı BrAIST çalışmasında (Weinstein ve ark. 2013), korsenin günde takılı kaldığı saat arttıkça büyüme tamamlandığında eğriliğin 50 derecenin altında kalma olasılığı da arttı. Bu nedenle spor, hekimin belirlediği günlük korsesiz süreyi aşmayacak biçimde planlanır. Günde kaç saat takıldığı ve korse türleri skolyoz korsesi sayfasında, çalışmanın ayrıntıları BrAIST çalışması sayfasında yer alır.
Pratikte nasıl planlanır?
| Durum | Öneri |
|---|---|
| Okulda beden eğitimi dersi | Korse ders süresince çıkarılabilir; ders bitince cilt kurulanır ve korse yeniden takılır. |
| Haftada birkaç gün antrenman | Antrenman, banyo ve skolyoz egzersizleriyle birlikte aynı korsesiz süreye yerleştirilir. |
| Yüzme | Yüzme korsesiz saatlerde yapılır; sonra cilt iyice kurulanır, nemli cilde korse takılmaz. |
| Turnuva, kamp ya da uzun antrenman | Korsesiz süre aşılacaksa program önceden hekimle konuşulur; korsenin kalan saatlerde nasıl tamamlanacağı birlikte planlanır. |
| Korse içinde terleme ve cilt tahrişi | Pamuklu iç giysi, sporun ardından duş; geçmeyen kızarıklık ya da yara hekime gösterilir. |
Korse dönemi uzun ve zorlu olabilir; çocuğun sevdiği sporu sürdürmesi ve korsesiz saatlerin çocukla birlikte planlanması bu dönemi kolaylaştırabilir.
Yanlış 5: “Skolyoz ameliyatından sonra spor yapılamaz”
Yaygın inanış. Füzyon (omurların vida ve çubukla sabitlenmesi ve eklenen kemik dokusuyla zamanla birbirine kaynaması) sonrası omurga kilitlenir, spor hayatı biter.
Kanıt ne diyor? Ameliyat sonrası spora dönüş üzerine rastgele kontrollü (randomize) çalışma yoktur; öneriler deneyimli omurga cerrahlarının görüşüne dayanır. Omurga deformitesi cerrahlarıyla yapılan bir ankette (Lehman ve ark. 2015) cerrahlar, ameliyattan sonra geçen süreye göre aşamalı bir dönüş bildirmiştir: önce koşu, ardından temassız ve temas sporları, en son çarpışma riski yüksek sporlar; bu son grupta görüşler ayrışmaktadır.
Doğrusu. Spora dönüş takvimi cerrahın onayıyla, füzyonun hangi seviyelere uzandığına ve kaynamanın durumuna göre kişiye özel belirlenir. Hangi spora ne zaman dönülebileceği skolyoz ameliyatı sonrası yaşam yazısında ayrıntılı anlatılır; ameliyatın kendisi için skolyoz ameliyatı sayfasına bakabilirsiniz.
Hangi durumda nasıl bir yaklaşım?
| Durum | Spor | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Hafif ve izlenen eğrilik | Sporlar serbest (hekimin belirttiği özel durumlar dışında) | Spor, kontrol röntgenlerinin takvimini değiştirmez |
| Korse dönemi | Serbest, korsesiz saatlerde | Günlük korse süresi korunur |
| Skolyoza özgü egzersiz programı | Spor programa eklenir | Spor bu programın yerine geçmez |
| Füzyon ameliyatı sonrası | Cerrahın onayıyla, aşamalı | Kaynamanın durumu ve füzyonun seviyesi belirleyicidir |
| Erişkin skolyoz ve bel ağrısı | Yürüyüş, yüzme, güçlendirme gibi düzenli etkinlik | Ağrıyı artıran hareketler kişiye göre uyarlanır |
Büyümesi süren ve ilerleme riski yüksek bir çocukta, omurgayı sürekli aşırı esneten yarışma düzeyindeki antrenmanların hekimle bireysel olarak konuşulması önerilir; bu konuda kanıt sınırlıdır. Kalan büyümenin ve ilerleme riskinin nasıl değerlendirildiği skolyoz ilerler mi? Risser evresi yazısında anlatılır. İleri yaşta eğrilik için erişkin (dejeneratif) skolyoz sayfasına bakabilirsiniz.
Sporda ne zaman durmalı?
Ergen idiyopatik skolyozu çoğu çocukta ağrısızdır. Spordan sonra hafif kas yorgunluğu ya da ertesi gün geçen kas ağrısı olağandır. Aşağıdakilerden biri olursa o gün spora ara verilir ve bir hafta içinde hekime başvurulur; uyuşma, güçsüzlük ya da dengesizlik günler içinde hızla kötüleşiyorsa veya uyuşma ya da güçsüzlük her iki bacakta birden ortaya çıktıysa aynı gün acil servise gidilir:
- Bacağa yayılan ağrı; bacaklarda ya da kollarda yeni başlayan uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük.
- Gece uykudan uyandıran ya da dinlenmekle geçmeyen sırt veya bel ağrısı.
- Geriye bükülmeyle artan ve haftalarca süren bel ağrısı.
- Yürürken dengesizlik, sık tökezleme ya da el becerisinde azalma.
- Korse kullanılıyorsa çıkarıldıktan sonra geçmeyen kızarıklık, su toplaması ya da yara.
Ağrı için ilaç kullanılıyorsa dozu kendiniz değiştirmeyin; hekiminize danışın.
Ne zaman hekime başvurmalı?
İdiyopatik skolyozda belirgin ağrı tipik değildir. Ağrılı ya da hızla değişen bir eğrilik, altta başka bir neden (omurda ya da omurilikte bir sorun gibi) olup olmadığının araştırılmasını gerektirebilir; bu durumda bir hafta içinde hekime başvurun. Omuz ya da bel hizasındaki asimetri birkaç ay içinde belirginleşiyorsa kontrol tarihini beklemeden hekime gidin. Çocukta hangi ağrının ciddiye alınacağı çocuk ve ergende bel ağrısı yazısında anlatılır.
İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma, kasıkta ya da makat çevresinde uyuşma, her iki bacakta birden uyuşma ya da güçsüzlük, hızla artan bacak güçsüzlüğü, düşme ya da darbe sonrası şiddetli sırt ağrısı veya ateşle birlikte sırt ağrısında beklemeden acil servise başvurun; düşme ya da darbe sonrası kol veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma varsa hemen 112’yi arayın; tam liste ne zaman acile başvurmalı? sayfasındadır. Skolyozla ilgili tüm yazılar Skolyoz merkezi sayfasında, çocukluk çağındaki diğer omurga sorunları çocuk omurgası merkezi sayfasında toplanmıştır.
Sık sorulan sorular
Skolyozda yüzme faydalı mı?
Yüzme kondisyon, kas gücü ve keyif için yararlı bir spordur ve skolyozlu çocuk rahatlıkla yüzebilir. Ancak eğriliği düzelttiği ya da ilerlemesini önlediği gösterilmemiştir; izlem, korse ya da egzersiz planının yerine geçmez.
Skolyoz için hangi yüzme stili uygun?
Belirli bir stilin eğriliğe iyi geldiğini gösteren çalışma yoktur. Çocuğun keyif aldığı ve düzenli sürdürebildiği stil uygundur; bir stil ağrı yapıyorsa ağrı yapmayan bir stille değiştirilir.
Skolyozlu çocuk beden eğitimi dersine girebilir mi?
Evet. Skolyoz tanısı tek başına muafiyet gerekçesi değildir. Korse kullanılıyorsa ders sırasında çıkarılıp sonra yeniden takılması planlanır; yakın zamanda ameliyat olunduysa kısıtlamaları cerrah belirler.
Skolyozda ağırlık çalışılabilir mi?
Skolyoz tanısı tek başına ağırlık çalışmaya engel değildir. Teknik deneyimli bir antrenör eşliğinde öğrenilir ve yük kademeli artırılır; ağrı ya da bacağa yayılan belirti veren hareket bırakılır. Ameliyattan sonra ağırlık çalışmaya dönüşü cerrah belirler.
Pilates ya da yoga skolyozu düzeltir mi?
Pilates ve yoga esneklik ve gövde kontrolü için yapılabilir, ancak eğriliği düzelttikleri gösterilmemiştir. Skolyoza özgü egzersiz programları (Schroth gibi) farklı bir amaçla, eğriliğin biçimine göre kişiye özel planlanır.
Skolyozda yapılmaması gereken spor var mı?
İdiyopatik skolyozda genel bir spor yasağı yoktur; yarışma düzeyinde spor da yapılabilir. Yakın zamanda ameliyat olunduysa kısıtlamaları cerrah belirler. Büyümesi süren ve ilerleme riski yüksek çocukta, omurgayı sürekli aşırı esneten yarışma antrenmanları hekimle bireysel olarak konuşulur.
Barfiks ya da asılma skolyozu düzeltir mi?
Asılmanın, barfiksin ya da başka bir sporun eğriliği kalıcı olarak düzelttiği gösterilmemiştir. Bu hareketler kas gücü için yapılabilir, ancak izlemin, korsenin ya da skolyoza özgü egzersizlerin yerini tutmaz.
