Nedir?
Erişkin dejeneratif skolyoz, çocuklukta eğriliği olmayan bir kişide, ileri yaşta disklerin ve faset eklemlerinin asimetrik yıpranmasıyla ortaya çıkan omurga eğriliğidir. Ergenlik skolyozundan farklı olarak yeni (de novo) gelişir, çoğunlukla bel bölgesini tutar ve eğrilik genellikle 10–40 derece arasında kalır. Bir disk tek tarafta daha fazla çöktüğünde omurlar birbirine göre kayar ve döner; zamanla komşu seviyeler de bu eğriliğe katılır.
Bu durum ileri yaşta sık görülür. Altmış yaş üzeri 75 gönüllüde ayakta tüm omurga röntgeni çeken bir çalışma (Schwab ve ark., Spine 2005), katılımcıların yaklaşık üçte ikisinde skolyoz ölçütlerini karşılayan eğrilik saptamıştır. Yani ileri yaşta röntgende görülen eğrilik çoğu zaman tek başına bir hastalık değil, yaşlanan omurganın bir bulgusudur; tedaviyi gerektiren şey eğriliğin derecesi değil, kişinin yakınmalarıdır.
Ergenlikte başlayıp yetişkinlikte süren idiyopatik skolyoz ise ayrı bir gruptur; bu sayfada yetişkinlikte yeni gelişen tip anlatılır. Genel bilgi için skolyoz sayfasına ve Skolyoz merkezine bakabilirsiniz.
Belirtileri
- Bel ağrısı: Uzun süre ayakta durma ve yürümeyle artan, oturup dinlenmeyle azalan, yorgunluk niteliğinde ağrı; eğriliğin dış bükey tarafındaki kaslar sürekli çalıştığı için ağrı genellikle tek tarafta yoğunlaşır.
- Yürüdükçe artan bacak ağrısı ve uyuşma: Eğriliğin iç bükey tarafında sinir köklerinin çıktığı delikler (foramen) daralır; buna çoğu zaman merkezi dar kanal eşlik eder. Hasta birkaç yüz metre yürüdükten sonra durmak, öne eğilmek ya da oturmak zorunda kalır.
- Tek bacağa yayılan ağrı: Daralan foramende sıkışan tek bir sinir kökü siyatik benzeri ağrı yapabilir; dejeneratif skolyozda en sık L3 ve L4 kökleri etkilenir, bu nedenle ağrı uyluk ön yüzüne ve dize yayılabilir.
- Duruş değişikliği: Gövdenin bir yana kayması, boyda kısalma, giysilerin bir tarafta sarkması, ayna karşısında bel çukurunun bir tarafta kaybolması.
Yürüdükçe artan iki taraflı bacak ağrısı dar kanalı, tek bacakta keskin ağrı sinir kökü sıkışmasını, gövdenin giderek kayması ilerlemeyi düşündürür.
Nedenleri ve risk faktörleri
Temel neden yaşla birlikte disklerin su içeriğini yitirmesi ve faset eklemlerinde kireçlenme gelişmesidir; bkz. dejeneratif disk hastalığı. Yıpranma iki tarafta eşit olmadığında eğrilik başlar ve kendi kendini besleyen bir döngüye girer: eğrilik iç bükey tarafa daha fazla yük bindirir, o taraf daha hızlı çöker.
Riski artıran etkenler:
- İleri yaş ve kadın cinsiyet.
- Osteoporoz; omur gövdelerinin kama biçiminde çökmesi eğriliği hızlandırabilir (bkz. osteoporoz ve omurga kırıkları).
- Geçirilmiş bel ameliyatı, özellikle füzyon sonrası komşu seviyelerin yıpranması.
- Eşlik eden bel kayması (spondilolistezis).
Dejeneratif skolyozun yıllık ilerleme hızı genellikle yavaştır; eğriliğin tepesindeki omurun belirgin dönmesi, disk aralığının tek tarafta kapanması ve yanal kayma ilerleme açısından uyarıcı bulgulardır.
Tanı nasıl konur?
Muayenede duruş, gövde dengesi, yürüyüş mesafesi, bacak kas gücü, refleksler ve duyu değerlendirilir; kalça eklemi ve bacak damarları, benzer yakınma yapan diğer nedenleri dışlamak için kontrol edilir (bkz. kalça ağrısı mı, bel mi?).
- Ayakta tüm omurga röntgeni (ön-arka ve yan): Eğriliğin derecesi (Cobb açısı), omurların kayması ve gövde dengesinin ölçüldüğü temel incelemedir; yatarak çekilen film eğriliği küçük gösterebilir.
- MR: Bacak belirtileri varsa kanal ve foramen darlığını, sinir basısının hangi seviyede olduğunu gösterir. Belirtisi olmayan kişide MR’da görülen bulguların tedaviye yön vermediğini unutmamak gerekir; bkz. bel MR raporu nasıl okunur?
- BT: Kemik ayrıntısı ve cerrahi planlama için gerektiğinde istenir.
- Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA): Osteoporoz hem ilerleme riskini hem de olası bir ameliyatta vida tutunmasını etkiler; çoğu hastada önerilir.
Tedavi seçenekleri
Tedavinin hedefi eğriliği düzeltmek değil, ağrıyı azaltmak ve yürüme mesafesini korumaktır. Belirtileri hafif olan ya da yaşamını sürdürebilen çoğu hastada ameliyatsız yaklaşım yeterlidir. Ağrının kaynağına göre hangi ameliyatsız seçeneğin ne kadar kanıtı olduğu ve ameliyatın ne zaman konuşulacağı yetişkin skolyozunda ağrı yönetimi yazısında ayrıntılı anlatılır.
Ameliyatsız
- Egzersiz ve fizik tedavi: Gövde ve kalça kaslarını güçlendirme, esneklik ve denge çalışmaları; yürüdükçe artan bacak ağrısında sabit bisiklet gibi öne eğik pozisyonda yapılan aktiviteler ve suda yürüme daha iyi tolere edilir; yüzmede beli geriye büken stiller bacak ağrısını artırabilir. Egzersiz sırasında bacak ağrısı, uyuşma ya da güçsüzlük artarsa o hareket bırakılır. Dar kanalda egzersizin yürüme mesafesini artırdığına dair kanıt vardır (JAMA 2022 derlemesi). Ayrıntı için fizik tedavi ve egzersiz.
- İlaç tedavisi: Alevlenmelerde kısa süreli ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar; uzun süreli kullanımda yaşlı hastada böbrek, mide ve kalp yan etkileri göz önünde tutulur. Bkz. ilaç tedavisi.
- Enjeksiyonlar: Tek bir sinir kökünün sıkıştığı durumda görüntüleme eşliğinde epidural steroid enjeksiyonu kısa süreli rahatlama sağlayabilir; etkisi haftalar–aylarla sınırlıdır ve eğriliği değiştirmez. Faset kaynaklı bel ağrısında radyofrekans denervasyon değerlendirilebilir.
- Korse: Yetişkinde eğriliği düzeltmez ve ilerlemeyi durdurduğu gösterilmemiştir; uzun süreli kullanımın yararı da gösterilmemiştir. Kısa süreli ağrı dönemleri dışında önerilmez.
- Kemik sağlığı: Osteoporoz tedavisi yeni çökme kırıklarının riskini azaltır; çökme kırıkları eğriliği hızlandırabildiği için bu dolaylı olarak da önemlidir. Tedavinin eğriliğin ilerlemesine doğrudan etkisi ise gösterilmemiştir.
Cerrahi
Cerrahi, ameliyatsız tedaviye rağmen yaşam kalitesi belirgin bozulan, yürüme mesafesi giderek kısalan ya da sinir bulgusu gelişen hastalarda gündeme gelir. İki ana yaklaşım vardır:
- Sınırlı dekompresyon: Eğrilik hafif ve dengeliyse, yakınmalar yalnızca sinir basısından kaynaklanıyorsa dar kanalın açılması (lomber dekompresyon ya da endoskopik dekompresyon) yeterli olabilir. Eğrilik belirginse, omurlar arasında yana kayma varsa ya da dekompresyonda eklemlerin geniş bölümünün çıkarılması gerekiyorsa, tek başına dekompresyondan sonra eğrilik ve kayma artabileceği için hasta seçimi önemlidir.
- Dekompresyon ve füzyon: Eğrilik hareketli, dengesiz ya da ilerleyiciyse sinir gevşetmeyle birlikte vida–çubuk ve kemik greftiyle sabitleme (lomber füzyon, gerekirse yandan yaklaşımla füzyon) yapılır. Kaç seviyenin dahil edileceği eğriliğin uzunluğuna ve gövde dengesine göre belirlenir; bazı hastalarda uzun segment füzyon gerekir.
Kanıt ne diyor? Dokuz merkezli ASLS çalışması (Kelly ve ark., JBJS 2019) 40–80 yaş arası belirtili bel skolyozu olan hastaları ameliyat ve ameliyatsız tedavi kollarında izlemiştir. Rastgele atanan küçük grupta iki yıl sonunda fark gösterilememiş, ancak hastaların çoğu ameliyatsız koldan cerrahiye geçtiği için bu sonuç güvenilir değildir; kendi tedavisini seçen daha büyük gözlem grubunda cerrahi, ağrı ve işlev puanlarında daha fazla iyileşme sağlamıştır. Yazarların vardığı sonuç yol göstericidir: mevcut durumundan hoşnut olan hastada ameliyatsız tedavi sürdürülmeli, ancak belirgin iyileşmenin beklenmediği bilinmelidir; hoşnut olmayan ve iyileşme bekleyen hastada cerrahi daha uygun seçenektir.
Riskler yüksektir. Çok merkezli ileriye dönük bir izlemde (Smith ve ark., J Neurosurg Spine 2016) erişkin deformite cerrahisi geçiren ve en az 2 yıl izlenen 291 hastanın %69,8’inde en az bir (küçük ya da büyük) komplikasyon bildirilmiş; implant sorunları, kaynamama, komşu segment çökmesi, enfeksiyon ve nörolojik sorunlar başta gelmiştir. İleri yaş, obezite, eşlik eden hastalıklar, geçirilmiş füzyon ve geniş kemik kesileri (osteotomi) riski artırır. Bu nedenle karar, eğriliğin derecesinden çok hastanın genel sağlığına, kemik kalitesine ve beklentilerine göre verilir. Karar sürecinde ameliyatsız mı, ameliyat mı? rehberi yardımcı olabilir.
Ne zaman acil?
- Bacaklarda hızla artan güçsüzlük, ayağın yerden kalkmaması (düşük ayak).
- İdrar ya da dışkı kontrolünde bozulma, kasık ve iç uyluk bölgesinde uyuşma (kauda ekina sendromu).
- Ateş ya da titremeyle birlikte bel ağrısı (omurga enfeksiyonu olasılığı).
- Düşme ya da kaza sonrası aniden artan omurga ağrısı; osteoporozu olan ya da uzun süre kortizon kullanan kişide düşme olmasa bile ani başlayan şiddetli bel veya sırt ağrısı (omurga kırığı şüphesi).
Dejeneratif skolyoz tek başına acil bir durum değildir; yukarıdaki belirtilerden biri varsa aynı gün acil servise başvurun. Kanser öyküsü olan kişide yeni başlayan bel ağrısı, açıklanamayan kilo kaybı ya da geceleri uyandıran ve dinlenmekle geçmeyen ağrı ise bir hafta içinde hekim değerlendirmesi gerektirir; bunlara güçsüzlük, uyuşma ya da idrar-dışkı sorunu eşlik ediyorsa beklemeden aynı gün başvurun. Bkz. Ne zaman acile başvurmalı?
İyileşme ve günlük yaşam
Ameliyatsız izlenen hastalarda hedef, hareketi korumaktır: düzenli yürüyüş, kuvvetlendirme ve esneme programı, kilo kontrolü ve yürüdükçe artan ağrıda kısa dinlenme aralarıyla mesafeyi kademeli artırmak. Eğrilik yılda bir ya da hekimin belirlediği aralıklarla ayakta röntgenle izlenir; belirtiler değişmiyorsa sık film gereksizdir.
Cerrahi geçirenlerde iyileşme, ergen skolyoz ameliyatından daha uzundur. İlk haftalarda yürüyüş ve günlük işler, 6–12 haftada hafif aktivitelere dönüş, kaynamanın tamamlanması 6–12 ay sürer. Osteoporoz tedavisinin sürdürülmesi, sigaradan uzak durmak ve rehabilitasyon programına uyum sonucu belirleyen etkenlerdir; bkz. rehabilitasyon ve hasta yolculuğu.
Sık sorulan sorular
Yaşlılıkta skolyoz olur mu?
Evet. Altmış yaş üzerinde omurga eğriliği oldukça sıktır; ayakta röntgen çekilen gönüllülerin çoğunda saptanır. Çoğu kişi bunu fark etmez; tedavi yalnızca ağrı ya da bacak belirtisi varsa gerekir.
Erişkin skolyoz ilerler mi?
Dejeneratif eğrilikler genellikle yavaş ilerler. Omurun belirgin dönmesi, disk aralığının tek tarafta kapanması ve yana kayma ilerleme riskini artırır; bu nedenle hekiminizin belirlediği aralıklarla ayakta röntgenle izlenir.
Skolyoz yüzünden yürürken bacaklarım ağrıyor, neden?
Eğriliğin iç tarafında sinirlerin geçtiği kanal ve delikler daralır. Yürüdükçe artan, oturup öne eğilince geçen bacak ağrısı bu darlığın tipik belirtisidir; ayrıntı için yürürken bacak ağrısı dar kanal mı? yazısına bakın.
Erişkin skolyozda korse işe yarar mı?
Yetişkinde korse eğriliği düzeltmez ve ilerlemeyi durdurduğu gösterilmemiştir. Kısa ağrı dönemleri dışında önerilmez; uzun süreli kullanımın yararı gösterilmemiştir. Düzenli egzersiz, gövde kaslarını güçlendirerek ağrıyla başa çıkmaya ve hareketliliği korumaya yardımcı olabilir.
Erişkin skolyoz ameliyatı riskli mi?
Evet, ergen skolyoz cerrahisine göre belirgin ölçüde daha risklidir. Çok merkezli izlemde en az 2 yıl izlenen hastaların yaklaşık %70’inde en az bir (küçük ya da büyük) komplikasyon bildirilmiştir; ileri yaş, osteoporoz ve eşlik eden hastalıklar riski artırır. Bu yüzden ameliyat, ameliyatsız tedaviden yarar görmeyen ve yaşam kalitesi belirgin bozulan hastalara ayrılır.
Benzer belirtiler veren durumlar
- Skolyoz: omurga eğriliği, belirtileri ve tedavisi
- Omurga dar kanalı (bel): yürürken bacak ağrısı ve tedavisi
- Dejeneratif disk hastalığı: MR raporundaki "disk dejenerasyonu" ne anlama gelir?
- Bel kayması: belirtileri, dereceleri ve tedavisi
Muayenede sorabileceğiniz sorular
- Eğriliğim kaç derece ve son filmlere göre ilerlemiş mi?
- Yakınmalarımın kaynağı eğrilik mi, yoksa eşlik eden dar kanal mı?
- Egzersiz ve ağrı kontrolünden ne kadar yarar beklemeliyim; hangi aralıklarla izleneceğim?
- Ameliyat gündeme gelirse yalnızca sinir gevşetme mi, yoksa uzun füzyon mu gerekir; riskleri nelerdir?
- Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) yapılmalı mı?
Hafif şikâyetlerde evde yapılabilecekler
- Günlük yürüyüşü koruyun; yürüdükçe bacak ağrısı artıyorsa kısa aralarla, hafif öne eğik destekle (market arabası, baston) sürdürün.
- Gövde ve kalça kaslarını güçlendiren egzersizleri haftada en az üç gün yapın; sabit bisiklet ve suda yürüme çoğu kişide iyi tolere edilir. Egzersiz sırasında ya da sonrasında bacağa yayılan ağrı, uyuşma veya güçsüzlük artarsa o hareketi bırakın ve hekiminize danışın.
- Sigaradan uzak durmak olası bir ameliyatın yara ve kaynama sorunlarını azaltır; fazla kilo vermenin ağrıya etkisi kesin gösterilmemiş olsa da hareketi kolaylaştırır ve genel sağlık için yararlıdır.
- Hekiminizin önerdiği kalsiyum ve D vitamini kemik sağlığını destekler; düşmeyi önleyici ev düzenlemeleri kırık riskini azaltır.
