Nedir?
Omur gövdesi, içi süngerimsi kemikle dolu bir silindirdir. Osteoporozda bu süngerimsi yapının çubukları incelir ve kopar; omur, günlük bir yükle bile (öksürmek, bir poşeti kaldırmak, sandalyeye oturmak) çöker. Buna osteoporotik vertebra kompresyon kırığı denir. En sık sırt ile belin birleştiği bölgede (T11–L2) ve sırtın ortasında (T7–T8) görülür.
Bu sayfa, kırığın az bilinen yüzüne odaklanır: fark edilmeden oluşan “sessiz” kırıklara, boy kısalmasına, çimento işlemlerine ilişkin kanıta ve ikinci kırığın önlenmesine. Kırığın genel belirtileri, röntgen bulguları ve ilk tedavi yaklaşımı omurga çökme kırığı sayfasında anlatılmıştır; bu sayfa onu tekrar etmez, tamamlar.
Sessiz kırık: neden fark edilmez?
Osteoporotik omur kırıklarının önemli bir bölümünün hekime başvuruya yol açmadığı kabul edilir. Nedenleri:
- Çökme bazen yavaş ve kademeli olur; ağrı “sırt ağrısı” ya da “yaşlılık” diye yorumlanır.
- Kırık genellikle sinirlere baskı yapmaz; bacağa yayılan ağrı veya güçsüzlük olmadığından ciddiye alınmaz.
- Röntgen başka nedenle çekildiğinde (akciğer filmi gibi) omur yüksekliğindeki azalma gözden kaçabilir ya da raporda “yükseklik kaybı” diye geçer.
Sessiz kırıkların önemi, kırık sayısı arttıkça yeni kırık riskinin belirgin biçimde artmasıdır. Tek bir omur kırığı bile, özellikle izleyen ilk yıl içinde, yeni kırık olasılığını kırığı olmayanlara göre belirgin biçimde yükseltir; iki ve daha fazla kırıkta bu risk daha da artar. Bu nedenle rastlantıyla bulunan bir “eski kırık” bile osteoporoz araştırmasını başlatmalıdır.
Boy kısalması ve kamburlaşma
Her çöken omur, gövdenin ön yüksekliğinden birkaç milimetre ile birkaç santimetre eksiltir. Birden fazla kırık birikince:
- Boy kısalır: Uluslararası klinisyen rehberi (Cosman ve ark.), genç erişkinlikteki boya göre 4 cm ve üzeri ya da izlem ölçümlerinde 2 cm ve üzeri kısalmayı omur kırığı açısından görüntüleme gerekçesi sayar.
- Sırt kamburlaşır (kifoz): Omurların ön tarafı çöktüğü için gövde öne eğilir; buna “dul kamburu” da denir. Ayrıntısı kamburluk (kifoz) ve Yaşlılarda kamburluk ve osteoporoz sayfalarında anlatılmıştır.
- Karın öne çıkar, kaburgalar leğen kemiğine yaklaşır: Karın boşluğu daralır; erken doyma, reflü ve nefes darlığı gelişebilir.
- Denge bozulur: Öne eğilen gövde ağırlık merkezini kaydırır ve düşme riskini, dolayısıyla yeni kırık riskini artırır.
Tanı nasıl konur?
Yan röntgen çökmeyi gösterir; omur yüksekliğinin ön, orta veya arka kısımda ne kadar azaldığı ölçülür. Kırığın yeni mi eski mi olduğu röntgenle anlaşılamaz; bu ayrım tedaviyi belirler ve MR ile yapılır: yeni kırıkta omur içinde kemik ödemi (sıvı sinyali) görülür, eski kırıkta görülmez. MR aynı zamanda kırığın altında tümör ya da enfeksiyon olup olmadığına dair ipucu verir; kanser öyküsü, kilo kaybı, gece ağrısı veya ateş varsa bu olasılık özellikle araştırılır (bkz. omurga tümörleri). BT, kırığın arka duvarının kanala taştığı şüphesinde kullanılır.
Kırığın kendisi kadar nedeni de tanı kapsamındadır: kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA), kan tetkikleri (kalsiyum, D vitamini, böbrek ve tiroid işlevleri, gerekirse ikincil osteoporoz nedenleri). Elli yaş üzerinde ciddi bir travma olmadan (ayakta durma yüksekliğinden düşme ya da daha hafif bir zorlanmayla) omur kırığı geçiren kişide, tümör gibi başka nedenler araştırıldıktan sonra DEXA sonucu ne olursa olsun klinik olarak osteoporoz kabul edilir ve ilaç tedavisi değerlendirilir; trafik kazası ya da yüksekten düşme gibi ciddi bir travmayla oluşan kırık bu anlama gelmez.
Tedavi seçenekleri
Ameliyatsız tedavi
McCarthy ve Davis’in derlemesine göre çoğu kırıkta tedavi ağrı kontrolü, kısa süreli aktivite düzenlemesi ve erken hareketten oluşur; ağrı 6–12 hafta içinde belirgin azalır. Uzun yatak istirahati önerilmez. Kısa süreli korse bazı hastalarda hareketi kolaylaştırır. Ayrıntılar için omurga çökme kırığı ve ilaç tedavisi sayfalarına bakın.
Çimento işlemleri: kanıt ne diyor?
Kırık omura kemik çimentosu verilmesi (vertebroplasti) ya da önce balonla boşluk açıp sonra çimento verilmesi (kifoplasti), yıllardır tartışılan bir tedavidir. Taklit işlemle karşılaştırmalı (plasebo kontrollü) çalışmalar vertebroplastiyle yapılmıştır ve çoğu yarar göstermemiştir:
- 2009, NEJM (Buchbinder; Kallmes/INVEST): İki ayrı plasebo kontrollü çalışmada (78 ve 131 hasta) vertebroplasti, iğnenin kemik zarına (periost) kadar ilerletilip orada lokal anestezi yapıldığı ancak çimento verilmediği taklit işlemden üstün bulunmadı. Bu çalışmalarda kırık yaşı 12 aya kadar uzanıyordu; INVEST’e 10 üzerinden 3 ve üzeri ağrısı olan hastalar da alındı.
- 2016, Lancet (VAPOUR): 120 hastada, yalnızca 6 haftadan yeni ve şiddetli ağrılı (10 üzerinden en az 7) kırıklar alındı. Vertebroplasti grubunda 14. günde ağrının 4’ün altına inme oranı taklit işleme göre anlamlı derecede yüksekti. Bu çalışma, hasta seçiminin sonucu değiştirebileceğini düşündürdü.
- 2018, BMJ (VERTOS IV): 180 hastada, 9 haftadan yeni ve ağrılı kırıklarda vertebroplasti ile taklit işlem arasında 12 ay boyunca anlamlı fark bulunmadı.
- 2018, Cochrane derlemesi: Mevcut çalışmaların birleşik analizinde vertebroplastinin taklit işleme göre klinik olarak anlamlı yarar sağlamadığı sonucuna varıldı; VAPOUR bulgusu tek başına bu sonucu değiştirmedi.
Bu tablodan çıkan uygulama: Çimento işlemi rutin bir tedavi değildir. Birkaç haftadan yeni, MR’da ödem gösteren, ilaçla kontrol edilemeyen şiddetli ağrısı olan ve hareketsizliğin kendisinin risk oluşturduğu (zatürre, pıhtı, kas kaybı) seçilmiş hastalarda, kanıtın sınırlı ve çoğunlukla olumsuz olduğu hastayla paylaşılarak bireysel karar verilir. Çimento sızıntısı ve komşu omurda yeni kırık olası risklerdir. İşlemin nasıl yapıldığı ve riskleri için vertebroplasti ve kifoplasti sayfasına bakın.
Cerrahi sabitleme
Kırık parçanın kanala taştığı, sinir bulgusu olan veya omurganın dengesinin ilerleyici biçimde bozulduğu az sayıda hastada vida ile sabitleme gerekir; osteoporotik kemikte vida tutunması zayıf olabileceğinden çimentolu vidalar ya da uzun segment sabitleme planlanabilir. Bkz. perkütan vida ile omurga kırığı sabitleme.
İkinci kırığı önleme
Kırığın iyileşmesi tedavinin yarısıdır; diğer yarısı yeni kırığı önlemektir:
- Osteoporoz ilaçları: Kırık geçirmiş kişilerde ilaç tedavisi yeni omur kırığı riskini belirgin azaltır. Hangi ilacın (bifosfonat, denosumab, kemik yapımını uyaran ilaçlar) seçileceği kırık sayısı, kemik yoğunluğu ve eşlik eden hastalıklara göre belirlenir; omurga cerrahı, endokrinoloji ya da fizik tedavi hekimiyle birlikte planlanır. Özellikle denosumab hekim planı olmadan bırakılmamalı ya da dozu geciktirilmemelidir; plansız bırakılması çoklu omur kırığı riskini artırabilir. İlaç değişikliği her zaman hekiminizle yapılmalıdır.
- Kalsiyum ve D vitamini: İlaç tedavisinin tamamlayıcısıdır, tek başına yeterli değildir.
- Düşme önleme: Görme kontrolü, denge egzersizleri, baş döndüren ilaçların gözden geçirilmesi, evde halı kenarları ve ıslak zemin gibi risklerin giderilmesi.
- Egzersiz: Sırt kaslarını güçlendiren ve dik duruşu destekleyen program; gövdeyi öne bükerek ağırlık kaldırmayı gerektiren hareketlerden (mekik, öne eğilerek yük kaldırma) kaçınılır, yürüyüş gibi ayakta yapılan egzersizler ise önerilir (fizik tedavi ve egzersiz). Egzersiz sırasında ya da sonrasında ağrı belirgin artarsa, ani yeni bir sırt ağrısı başlarsa ya da bacaklarda uyuşma, güçsüzlük gelişirse egzersiz bırakılır ve hekime başvurulur.
- Sigara ve alkol: Her ikisi de kemik kaybını hızlandırır.
Korunmanın ayrıntıları Osteoporoz ve omurga kırıkları: korunma yazısında anlatılmıştır; tanıdan tedaviye konuyla ilgili tüm sayfalar osteoporoz ve omurga kırığı merkezinde bir aradadır.
Ne zaman acil?
- Kırıkla birlikte bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar kontrol kaybı: aynı gün acil servise başvurun.
- Ateş veya titremeyle birlikte omurga ağrısı (enfeksiyon şüphesi): aynı gün acil servise başvurun.
- Kemik erimesi olan ya da daha önce omur kırığı geçirmiş kişide ani başlayan şiddetli sırt ağrısı (yeni kırık olasılığı) ya da ağrı kesicilere rağmen yataktan kalkamamak: aynı gün hekime ya da acil servise başvurun; hareketsizlik yaşlı hastada kendi başına tehlikelidir.
- Kanser öyküsü, açıklanamayan kilo kaybı ya da gece artan ağrıyla birlikte kırık: sinir bulgusu yoksa gecikmeden, en geç bir hafta içinde hekiminize başvurun; bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar sorunu eklenirse aynı gün acil servise gidin.
Bkz. Ne zaman acile başvurmalı?
İyileşme ve günlük yaşam
Kemik iyileşmesi 2–3 ay sürer; ağrı bundan daha önce azalır. Bu dönemde kısa ve sık yürüyüşler, gövdeyi bükmeden dönme ve dizleri kullanarak kaldırma temel kurallardır. Korse kullanılıyorsa süresi sınırlı tutulur. Ağrı geçtikten sonra sırt kaslarını güçlendiren ve denge sağlayan egzersizler kamburlaşmanın ilerlemesini sınırlamaya yardımcı olur. Egzersiz sırasında ya da sonrasında ağrı belirgin artarsa, ani yeni bir sırt ağrısı başlarsa ya da bacaklarda uyuşma, güçsüzlük gelişirse egzersizi bırakın ve hekiminize başvurun.
Uzun dönemde yıllık boy ölçümü, kemik yoğunluğunun belirli aralıklarla yinelenmesi ve osteoporoz ilacına uyum izlemin parçasıdır. Yeni başlayan sırt ağrısı, geçirilmiş kırığı olan kişide “yine kırık mı?” sorusuyla değerlendirilmelidir.
Sık sorulan sorular
Omurga kırığım olduğunu nasıl fark etmedim?
Osteoporotik kırıkların çoğu belirgin bir kaza olmadan, bazen yavaş çökmeyle oluşur ve sinirlere baskı yapmaz. Ağrı sıradan sırt ağrısı sanılır; kırık çoğu zaman başka nedenle çekilen bir filmde ya da boy kısalmasıyla fark edilir.
Boyum kısaldı; bu omurga kırığı anlamına gelir mi?
Olabilir. Genç erişkinlikteki boya göre 4 cm ve üzeri ya da izlem ölçümlerinde 2 cm ve üzeri kısalma, omur kırığı açısından röntgenle araştırılmalıdır. Disklerin yaşla incelmesi de boy kısaltır, ancak bu kadar hızlı olmaz.
Kifoplasti mi vertebroplasti mi daha iyi?
İkisini doğrudan karşılaştıran yüksek kaliteli kanıt sınırlıdır; kifoplastide balonla omur yüksekliğinin kısmen geri kazanılması hedeflenir, ancak bunun ağrı ve işlev üzerine ek katkısı kesinleşmemiştir. Taklit işlemle karşılaştırmalı (plasebo kontrollü) çalışmalar vertebroplastiyle yapılmıştır ve çoğunda yarar gösterilmemiştir; kifoplasti çalışmaları ise ameliyatsız tedaviyle körlemesiz karşılaştırmalardır, bu nedenle rahatlamanın ne kadarının işlemin kendisine bağlı olduğu belirsizdir.
Çimento işlemi kimler için düşünülür?
Birkaç haftadan yeni, MR’da ödem gösteren, ilaçla kontrol edilemeyen şiddetli ağrısı olan ve hareketsizliğin kendisinin risk oluşturduğu seçilmiş hastalarda, kanıtın sınırlı ve çoğunlukla olumsuz olduğu paylaşılarak bireysel karar verilir. Rutin bir tedavi değildir.
Omurga kırığından sonra yeni kırık olur mu?
İlk kırık, sonraki kırıklar için güçlü bir uyarıdır; kırık sayısı arttıkça risk artar. Osteoporoz ilaçlarının yeni omur kırığı riskini azalttığı gösterilmiştir; düşme önleme ve egzersiz düşme riskini azaltmaya yardımcı olur. Bu nedenle kırık sonrası kemik tedavisi ihmal edilmemelidir.
Kamburlaşma geri döner mi?
Çökmüş omurların yüksekliği geri gelmez; ancak sırt kaslarını güçlendiren egzersizler ve yeni kırıkların önlenmesi, kamburlaşmanın ilerlemesini sınırlamaya yardımcı olur ve duruşu kısmen düzeltebilir.
Benzer belirtiler veren durumlar
- Omurga çökme kırığı: osteoporoza bağlı omur kırıkları
- Kifoz (kamburluk): nedenleri, belirtileri ve tedavisi
- Omurga tümörleri: belirtileri, uyarı işaretleri ve tanı yolu
- Omurga kireçlenmesi (spondiloz): MR raporunuzdaki bulgular ne anlama geliyor?
Muayenede sorabileceğiniz sorular
- Kırığım yeni mi eski mi; MR gerekli mi?
- Kırığın osteoporoza bağlı olduğundan emin miyiz; tümör veya enfeksiyon dışlandı mı?
- Kemik yoğunluğu ölçümü yapıldı mı; hangi osteoporoz ilacı ve ne kadar süre?
- Çimento işlemi (vertebroplasti/kifoplasti) benim durumumda hangi kanıta dayanıyor?
- Boy kısalmam ve kamburlaşmam ilerler mi; bunu yavaşlatmak için ne yapabilirim?
- Düşme riskimi azaltmak için evde ve ilaçlarımda ne değiştirmeliyim?
Hafif şikâyetlerde evde yapılabilecekler
- İlk haftalarda ağrının izin verdiği ölçüde kısa ve sık yürüyüşler yapın; sürekli yatak istirahati kemik ve kas kaybını hızlandırır.
- Yataktan kalkarken yana dönüp dirsekle destek alın; gövdeyi bükmeden bir bütün olarak çevirin.
- Öne eğilerek yük kaldırmayın; nesneleri dizlerinizi bükerek ve vücuda yakın alın.
- Boyunuzu yılda bir aynı koşullarda ölçtürün; 2 cm ve üzeri kısalma yeni kırık açısından değerlendirilmelidir.
- Kalsiyum, D vitamini ve osteoporoz ilaçlarını hekiminizin planladığı biçimde düzenli kullanın.
