Kısa yanıt
Evet; boyun fıtığına bağlı kol ağrısı hastaların büyük çoğunluğunda ameliyatsız geçer ve belirgin düzelme çoğunlukla 6–12 hafta içinde başlar. Her nedene bağlı servikal radikülopatiyi (çoğunlukla kireçlenmeye bağlı) izleyen Rochester toplum çalışmasında (Radhakrishnan ve ark., 1994) hastaların yaklaşık yüzde 90’ı ortanca 4,9 yıllık izlemin sonunda belirtisiz ya da yalnızca hafif kısıtlılıkla yaşıyordu; bu sürede hastaların yüzde 26’sı ameliyat olmuştu, yani bu oran yalnızca ameliyatsız seyri yansıtmaz. Kuzey Amerika Omurga Derneği (NASS) rehberi de servikal radikülopatinin doğal seyrinin çoğu hastada olumlu olduğunu belirtir. Ameliyat, omurilik basısı, ilerleyen güçsüzlük ya da 6–12 haftalık düzenli ameliyatsız tedaviye karşın süren şiddetli kol ağrısı gibi belirli durumlar için saklanır. Bu yazıda doğal seyri, evde yapılabilecekleri, boyunluk tartışmasını ve ameliyatın ne zaman gerektiğini anlatıyoruz.
Boyun fıtığında kol ağrısı neden olur?
Kol ağrısı, boyun omurları arasındaki diskin dışarı taşan parçasının kola giden sinir köküne baskı yapması ve çevresinde iltihabi bir yanıt başlatmasıyla ortaya çıkar; bu tabloya servikal radikülopati denir. Her sinir kökü kolun belirli bir bölgesini uyardığı için ağrı ve uyuşmanın yeri hangi seviyenin etkilendiğini gösterir: C6 kökü başparmak ve işaret parmağına, C7 kökü orta parmağa, C8 kökü serçe parmağa uzanır. En sık C7 ve C6 kökleri etkilenir. Ağrı çoğu zaman boyundan omuza, kürek kemiğine ve kola yayılır; öksürme, başı ağrılı tarafa çevirme ya da arkaya eğme artırabilir. Bu dağılımı kola yayılan ağrı ve uyuşma sayfasında, hastalığın kendisini boyun fıtığı sayfasında anlattık.
Kol ağrısı ne kadar sürer?
Boyun fıtığına bağlı kol ağrısının en şiddetli dönemi genellikle ilk 2–4 haftadır; çoğu hastada 6–12 hafta içinde belirgin azalma olur ve birçok hasta 3 ay sonunda günlük yaşamına döner. NASS rehberi (Bono ve ark., 2011), ameliyatsız izlenen servikal radikülopati hastalarının önemli bir bölümünün zaman içinde düzeldiğini ve bu nedenle ilk aylarda ameliyatsız tedavinin uygun olduğunu belirtir. NEJM derlemesi (Carette ve Fehlings, 2005) de hastaların çoğunun ameliyatsız iyileştiğini, cerrahinin seçilmiş hastalar için ayrıldığını vurgular.
Düzelme her belirti için aynı hızda olmaz. Keskin, yayılan ağrı önce geriler; uyuşma ve karıncalanma daha yavaş düzelir; sinir uzun süre baskı altında kaldıysa parmaklarda hafif bir his azlığı aylarca sürebilir. Kas güçsüzlüğü de genellikle ağrıdan sonra toparlanır. Rochester çalışmasında hastaların yaklaşık üçte birinde izlem boyunca yakınmalar tekrarlamıştır; tüm hastaların yaklaşık dörtte biri izlem süresince ameliyat olmuştur.
Fıtık MR’da kaybolur mu?
Boyun fıtıklarının bir bölümü zamanla küçülür ve MR’da gerileme görülebilir; ancak belirtilerin geçmesi fıtığın tamamen kaybolmasına bağlı değildir. Dışarı taşan disk parçası vücut tarafından yabancı madde gibi algılanır, çevresinde damarlanma ve bağışıklık hücreleri artar ve parça kısmen emilir; bu süreç büyük ve dışarı tam çıkmış (ekstrüde) parçalarda daha belirgindir. Öte yandan ağrının asıl kaynağı yalnızca mekanik baskı değil, kök çevresindeki iltihabi yanıttır; iltihap yatıştığında fıtık aynı boyutta kalsa bile ağrı geçebilir. Bu nedenle belirtiler düzelmişse “kontrol MR” çekilmesi gerekmez ve MR’da fıtığın hâlâ görünmesi tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez.
Hangi durumlarda ameliyat gerekir?
Ameliyat kararı MR görüntüsüne değil, belirtilere ve muayene bulgularına göre verilir; üç durum ameliyatı gündeme getirir. Birincisi omurilik basısı (servikal miyelopati) bulgularıdır: ellerde beceriksizlik ve düğme ilikleyememe, dengesiz yürüme, bacaklarda sertlik, idrar sorunları. Bu tabloda bekleme sinir hasarını kalıcılaştırabilir; ayrıntılar servikal miyelopati sayfasında. İkincisi ilerleyen kas güçsüzlüğüdür: kolu kaldırma, dirseği bükme ya da kavrama gücünün haftalar içinde azalması. Üçüncüsü ise 6–12 haftalık düzenli ameliyatsız tedaviye rağmen süren, uykuyu ve günlük yaşamı bozan şiddetli ağrıdır; burada karar hastanın tercihleriyle birlikte verilir.
Ameliyat seçenekleri önden yapılan diskektomi ve füzyon, disk protezi ve arkadan yapılan foraminotomidir; her birinin uygun olduğu hasta farklıdır. Bu yöntemleri servikal diskektomi ve füzyon, servikal disk protezi ve endoskopik servikal foraminotomi sayfalarında anlattık. Yalnızca boyun ağrısı olan ve kola yayılmayan hastalarda fıtık ameliyatının yararı sınırlıdır.
Evde neler yapılabilir?
İlk haftalarda amaç ağrıyı yönetilebilir düzeyde tutmak ve hareketi korumaktır; yatak istirahati önerilmez. Yapılabilecekler:
- Hareketi sürdürmek: Günlük işlere ve kısa yürüyüşlere devam etmek; boynu ağrıtan ani ve zorlayıcı hareketlerden kaçınmak.
- Ağrı kesici: Hekimin uygun gördüğü sürede ve dozda ağrı kesici ya da iltihap giderici ilaç; mide ve böbrek hastalığı olanlar ilaç seçimini hekime danışmalıdır. Sinir ağrısına yönelik ilaçlar bazı hastalarda eklenir.
- Sıcak ya da soğuk uygulama: Boyun ve kürek kemiği bölgesine 15–20 dakika; hangisinin rahatlattığı kişiden kişiye değişir.
- Rahatlatıcı pozisyon: Ağrılı kolun elini başın üstüne koymak (omuz abdüksiyon işareti) birçok hastada kök üzerindeki gerilimi azaltır ve ağrıyı hafifletir; bu aynı zamanda ağrının kökten geldiğine işaret eder.
- Uyku düzeni: Boynu yastıkla nötr konumda tutmak, yüzüstü yatmaktan kaçınmak; ayrıntılar omurga sağlığı için uyku pozisyonu yazısında.
- Ekran ve masa düzeni: Ekranı göz hizasına almak, telefona uzun süre eğilmemek; bkz. masa başında boyun ve bel sağlığı.
- Kademeli egzersiz: Ağrı yatıştıkça boyun ve kürek kemiği kaslarını güçlendiren egzersizlere geçmek; programı FTR uzmanı ya da fizyoterapist düzenler.
Boyunluk takmak gerekir mi?
Kısa süreli boyunluk (çalışmada yarı sert) ilk birkaç haftada ağrıyı azaltabilir ancak uzun süreli kullanımı önerilmez; aylar sonunda boyunluk takan ve takmayan hastalar arasında fark kalmaz. Hollanda’da yapılan randomize kontrollü çalışmada (Kuijper ve ark., BMJ 2009) yeni başlamış servikal radikülopatili 205 hasta üç gruba ayrılmıştır: yarı sert boyunluk ve dinlenme, fizyoterapi ve egzersiz, ya da bekle-gör. Altıncı haftada boyunluk ve fizyoterapi grupları bekle-gör grubuna göre kol ve boyun ağrısında daha fazla azalma bildirmiş; altıncı ayda ise üç grup arasında fark kalmamıştır. Yani boyunluk ilk haftalarda rahatlatıcı bir araç olabilir ama iyileşmenin kendisini değiştirmez.
Pratik öneri şudur: hekiminiz uygun görürse boyunluğu ilk 2–3 hafta, günde birkaç saat ve özellikle ağrının en şiddetli olduğu durumlarda kullanabilirsiniz; sürekli ve haftalar boyunca takmak önerilmez; boyun kaslarını zayıflatabileceği ve hareket korkusunu artırabileceği düşünülür. Trafik kazası sonrası ya da kırık şüphesinde boyunluk kararı farklıdır ve acil servis hekimi tarafından verilir.
Fizik tedavi ve ilaçlar ne kadar yardımcı olur?
Fizik tedavi ve egzersiz ilk haftalarda ağrıyı azaltmaya ve işlevi korumaya yardımcı olur; ilaçlar ise doğal seyri değiştirmez, bu süreci katlanılabilir kılar. NASS rehberi, fizyoterapi ve egzersizin, boyun traksiyonunun ve ilaç tedavilerinin ameliyatsız yaklaşımın parçası olabileceğini ancak bunların uzun dönem seyri değiştirdiğine ilişkin kanıtın sınırlı olduğunu belirtir. Dirençli ağrıda sinir kökü çevresine yapılan kortizon enjeksiyonu kısa ve orta vadede rahatlama sağlayabilir; boyun bölgesinde nadir de olsa omurilik ya da beyin damarının tıkanmasına bağlı felç gibi ciddi riskleri vardır; bu nedenle yalnızca seçilmiş hastalarda, deneyimli ellerde ve görüntüleme eşliğinde yapılır. Ameliyatsız seçeneklerin tümünü ameliyatsız tedaviler sayfasında topladık.
Ne zaman hekime başvurmalı?
Kol ağrısı 2–3 haftada gerilemeye başlamadıysa ya da 6 haftayı geçtiyse planlı bir muayene gerekir; aşağıdaki belirtiler ise beklemeden değerlendirilmelidir:
- Kolda ya da elde giderek artan güçsüzlük, nesneleri düşürme.
- Ellerde beceriksizlik, düğme ilikleme ya da yazı yazmada zorlanma.
- Yürürken dengesizlik, bacaklarda sertlik ya da uyuşma.
- İdrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik.
- Ateş, kilo kaybı, kanser öyküsü ya da ciddi travma sonrası boyun ağrısı.
Kolda ya da elde saatler–günler içinde artan güçsüzlük, idrar ya da dışkı kontrolünde değişiklik ve ateşle birlikte boyun ağrısı aynı gün acil değerlendirme gerektirir; ciddi travma sonrası boyun ağrısında boyun hareket ettirilmeden 112 aranır. Ellerde beceriksizlik, yürürken dengesizlik ve bacaklarda sertlik omurilik basısını düşündürür; en geç bir hafta içinde, hızla kötüleşiyorsa aynı gün değerlendirilmelidir. Hafif ya da haftalar içinde yavaşça artan güçsüzlükte, kilo kaybı ya da kanser öyküsünde bir hafta içinde hekime başvurun. Göğüste baskı, nefes darlığı ya da terlemeyle birlikte kola, boyuna veya çeneye yayılan ağrı kalp krizi; yüzde, kolda ya da bacakta ani başlayan tek taraflı güçsüzlük, uyuşma ya da konuşma bozukluğu inme belirtisi olabilir: bu durumlarda hemen 112’yi arayın. Hangi branşa gidileceğini bel fıtığı ve bel ağrısında hangi doktora gidilir? yazısında anlattık; aynı yol boyun için de geçerlidir.
Sık sorulan sorular
Boyun fıtığı kendiliğinden geçer mi?
Çoğu zaman evet. Kol ağrısı hastaların büyük çoğunluğunda 6–12 hafta içinde geriler; her nedene bağlı radikülopatiyi izleyen bir toplum çalışmasında son izlemde hastaların yaklaşık yüzde 90’ı belirtisiz ya da hafif yakınmalıydı (hastaların dörtte biri izlemde ameliyat olmuştu). Fıtığın kendisi küçülebilir ya da aynı kalabilir; ağrının geçmesi için kaybolması gerekmez.
Boyun fıtığında kol ağrısı kaç gün sürer?
En şiddetli dönem genellikle ilk 2–4 haftadır; 6–12 hafta içinde belirgin azalma beklenir. Uyuşma ve karıncalanma ağrıdan daha yavaş düzelir ve aylarca sürebilir.
Boyun fıtığında boyunluk takılır mı?
Hekiminiz uygun görürse ilk 2–3 hafta, ağrının en şiddetli olduğu saatlerde kullanılabilir. BMJ’de yayımlanan çalışmada (gündüz saatlerinde yarı sert boyunluk ve dinlenme) altıncı haftada ağrı daha az, altıncı ayda ise gruplar arasında fark yoktu; uzun süreli kullanım önerilmez.
Boyun fıtığı ameliyatı ne zaman gerekir?
Omurilik basısı bulgularında (ellerde beceriksizlik, dengesiz yürüme), ilerleyen kas güçsüzlüğünde ve 6–12 haftalık düzenli ameliyatsız tedaviye rağmen süren şiddetli kol ağrısında ameliyat konuşulur. Yalnızca MR’da fıtık görülmesi ameliyat nedeni değildir.
Boyun fıtığında hangi hareketler yapılmamalı?
Başı ağrılı tarafa zorlayarak çevirmek ve arkaya eğmek, ağır yük taşımak ve uzun süre öne eğik ekran kullanmak ağrıyı artırabilir. Hareketsiz kalmak da önerilmez; ağrıyı azdırmayan günlük hareketler sürdürülür.
Boyun fıtığında el uyuşması geçer mi?
Çoğu hastada geçer, ancak uyuşma ağrıdan daha yavaş düzelir. Sinir uzun süre baskı altında kaldıysa parmak ucunda hafif bir his azlığı kalıcı olabilir. Uyuşmanın başka nedenleri için el uyuşması: karpal tünel mi, boyun fıtığı mı? yazısına bakabilirsiniz.
